Vaishnavism, Branches of Vaishnavism : Shaivism, Smarta and Vaishnava Traditions, and the Determination of Festivals According to Smarta and Vaishnava Practices.

Vaishnava: A Vaishnava is a devotee who worships Lord Jagannatha, who is known as Lord Maha Vishnu (Vishnu or His incarnations), who is the Supreme Soul (Paramatman). Vaishnavism is the devotional tradition centered on the loving worship (bhakti) of Lord Jagannatha/Maha Vishnu. Vaishnavism follows the path of devotion and is guided by authoritative scriptures such as the Bhagavad Gita and the Bhagavata Purana, aspiring for liberation through loving service (devotion) to the Lord.

It is pertinent to note that Vaishnavism is regarded as the true and authentic path of Sanatan Dharma, which is called the eternal religion. Lord Jagannatha, being the Supreme Soul (Paramatman) and Para-brahman, is the establisher of Sanatana Dharma. The term sanatana signifies that which is eternal, beginningless, and everlasting-unchanging across all time.

सनातन धर्म

सनातनादिधर्मसंस्थाता यः परब्रह्म।

यावन्तो दृश्यन्ते धर्माः सर्वे ते सनातनानुधर्माः॥

यः सर्वनिधिसमन्वितः ब्रह्म चैतन्ये प्रतिष्ठितः।

आदिधर्मे परमपदे तस्मै सर्वदा आश्रयो भवेत्॥

एक एव परो धर्मः सत्यज्ञानप्रकाशकः।

यस्माद् विश्वं समुत्पन्नं धर्मो यस्मिन् प्रतिष्ठितः॥

वेदशास्त्रप्रमाणेन ज्ञायते परमं पदम्।

तं नमामि परं ब्रह्म नित्यशुद्धमनामयम्॥

श्रीजगन्नाथतत्त्वप्रकाशः

(मुक्तछन्दः)

एकः ब्रह्म महाप्रभुः श्रीजगन्नाथः जगदीश्वरः॥

सर्वाधिकारः तस्यैव, नान्यः कश्चित् ईश्वरः॥

मा कुरुत अन्यायं, मा कुरुत अनधिकारकर्म।

अनधिकारिणः सर्वे लभन्ते धर्मतः दण्डम्॥

अहङ्कारो न रोचते, न रोचते बलदर्पणम्।

विनयः प्रीतिकर्ता स्यात्, तदेव ईश्वराभिलषितम्॥

सर्वेश्वरं महाप्रभुं श्रीजगन्नाथं  भक्तवत्सलम्॥

स्वांशैः सह महाप्रभुः करोति जगतः सञ्चालनम्॥

भक्तानुग्रहकर्ता सः लीलया धृतवान् मनुष्यताम्।

लोकहितार्थमुद्दिश्य दर्शयति अद्भुतं चरितम्॥

★

Vaishnavism is divided into four principal branches, all focused on the worship of Lord Maha Vishnu, his avatars (especially Shri Rama and Shri Krishna), and other divine forms. The core philosophy of Vaishnavism emphasizes achieving liberation (moksha) through pure devotion (bhakti) to Lord Maha Vishnu. The teachings of the Vaishnava Sampradaya aim to guide individuals toward liberation through steadfast devotion at the feet of Lord Maha  Vishnu.

The Four Principal Branches of Vaishnavism

The four principal branches of the Vaishnava Sampradaya are traditionally regarded as having been established by distinguished Vedic deities: the Shri Sampradaya founded by Goddess Lakshmi, the Brahma Sampradaya by Lord Brahma, the Rudra Sampradaya by Lord Rudra (Shiva), and the Kumara Sampradaya by the Four Kumaras (Sanaka, Sanandana, Sanatana, and Sanatkumara). This is affirmed in the Padma Purana (Uttara-khanda):

सम्प्रदायविहीना ये मन्त्रास्ते निष्फला मताः।

अतः कलौ भविष्यन्ति चत्वारः सम्प्रदायिनः॥

श्रीब्रह्मरुद्रसनकाः वैष्णवाः क्षितिपावनाः॥

-पद्मपुराण

खण्ड : उत्तरखण्ड (Uttara-khanda)

अध्याय (Chapter): 237वाँ अध्याय

पाण्डुलिपि-भेद के कारण, संस्करणों में

 भिन्नता हो सकती है,अध्याय संख्या अलग-अलग हो सकती है

(Translation: "Mantras without a sampradaya are considered fruitless. Therefore, in the Kali Yuga, there will be four sampradayas: Shri, Brahma, Rudra (Shiva), and Sanaka- which sanctify the earth.")

Details of them are outlined below.

भगवान

यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्वातन्त्र्येण संस्थितः।

स एव परमात्मा पूर्णब्रह्म स श्रीभगवान् स्मृतः॥

भगवान

यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्थितः स्वातन्त्र्येण।

स एव परमात्मा पूर्णब्रह्म स हि कथ्यते श्रीभगवान्॥

सर्वत्र मां पश्यति यो भक्तो भक्त्या सदा स्थितः।
आत्मानं च मयि पश्यन् स एव परमः वैष्णवः॥

1. Shri Sampradaya:

Founder: Goddess Lakshmi:

Principal Acharya: Ramanujacharya.

Philosophy: This tradition is based on the Vishishtadvaita (qualified non-dualism) philosophy, which states that while both the individual soul (jiva) and the Supreme Brahman (God) are the same, there are qualitative differences between them. Ramanujacharya advocated for attaining God through devotion and service.

The Utkaliya Vaishnavs are primarily associated with the Utkal region, which includes modern-day Odisha and parts of nearby states, and they follow the Sri Sampradaya. The Ramanandi Sampradaya, a branch of the Sri Sampradaya, also preserves its traditions and core principles.

Branch:-Ramanandi Sampradaya:

2. Brahma Sampradaya:

Founder: Lord Brahma.

Principal Acharya: Madhvacharya.

Philosophy: The Brahma Sampradaya follows the Dvaita (dualism) philosophy, which holds that the individual soul and God are entirely separate entities. Madhvacharya emphasized the distinct and supreme nature of Lord Vishnu and the need for devotion to Him as the only path to salvation.

The Vaishnavas of Vrindavan and followers of  Gaudiya Vaishnavism  follow the traditions and principles of  Brahma Sampradaya.

According to the International Society for Krishna Consciousness (ISKCON), Srila Prabhupada, ISKCON's founder, belongs to the Brahma-Madhva-Gaudiya Sampradaya. This lineage is a branch of the Brahma Sampradaya, which is traditionally believed to have originated with Lord Brahma, the creator deity in Hinduism.

Branch:-Gaudiya Sampradaya.

💓

शंकरकृतं सङ्कर्षणचिन्तनम्

वासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धाख्यैः चतुर्व्यूहैः परमात्ममूर्तिभिः।

स्वं कारणं तपसा प्रकाशितं सङ्कर्षणं शङ्करोऽनुचिन्तयति॥

परमपुरुषं परमगुरुं शिवो मनोमयं तं  ध्यायति नित्यं।

तपःप्रधानं कारणरूपिणं सङ्कर्षणाख्यं हृदि भावयन्नित्यम्॥

वासुदेवाद्याश्च व्यूहभेदरूपाः स्वशक्तयः स्युः परमात्मनः रूपम्।

तेषां चतुर्थं तपसा विराजितं सङ्कर्षणं ध्यायति शङ्करः नित्यम्॥

💓

3. Rudra Sampradaya.

Founder: Lord  Rudra (Shiva).

In the Shrimad Bhagavatam, Lord Shiva is glorified as the supreme spiritual teacher and the foremost Vaishnava. He meditates upon Lord Sankarṣaṇa, the expansion of the Supreme Personality of Godhead in the Chatur-vyuha - Vasudeva, Sankarṣaṇa, Pradyumna, and Aniruddha.

Principal Acharya: Vallabhacharya.

Philosophy: This tradition is based on Shuddhadvaita (pure non-dualism), which emphasizes that there is no difference between Brahman (Supreme Being) and the individual soul. Vallabhacharya promoted devotion to Lord Krishna in his complete form and initiated the worship of Shrinathji as the supreme deity.

Four kumaras

सर्वत्र भगवन्तं पश्यति यो भक्तः भक्त्या सदा स्थितः।

आत्मानं च भगवति पश्यन् स एव परमो वैष्णवः स्मृतः॥

★

ईश्वरान्वेषणात् निवृत्तिः

(हृदयस्थ ईश्वरः)

किमर्थमहम् भगवन्तं यत्रतत्रान्वेषयामि?

स एव हृदये मम विराजते महिमास्वामी॥

अन्तर्बहिश्च व्याप्नोति ज्योतिरूपो दयानिधिः

शान्तिमार्गे नयत्येव साक्षी सदा करुणानिधिः॥

मन शुद्ध करें, ईश्वर हृदय में ही मिल जाएंगे।

💓

4. Kumara Sampradaya.

Founder: The Four Kumaras (Sanaka, Sanandana, Sanatana, and Sanatkumara).

Principal Acharya: Nimbarkacharya.

Philosophy: The Kumara Sampradaya follows Dvaitadvaita (dualistic non-dualism), which holds that the individual soul and Brahman are both the same and different.

The Kumara Sampradaya is a Vaishnavite tradition rooted in the teachings of the Kumaras, the four eternal sons of Lord Brahma, who are honored for their wisdom, celibacy, and devotion to Lord Vishnu. This sampradaya is intended for devotees who take vows of lifelong celibacy (Brahmacharya), dedicated to teaching, learning, and deep spiritual meditation. Emphasizing Bhakti (devotional worship) and spiritual renunciation, the tradition is primarily practiced in regions where Vaishnavism is prevalent, such as India and Sri Lanka. Its followers engage in devotional practices dedicated to Lord Vishnu or Lord Krishna.

Medieval Vaishnava Movements:

During medieval times, Vaishnavism expanded through prominent spiritual movements and saints:

1.Gaudiya Sampradaya: Founded by Chaitanya Mahaprabhu, this sect is centered on the devotion to Radha-Krishna, emphasizing ecstatic love for Krishna through congregational chanting (kirtan). 

In terms of its theological lineage, the Gaudiya Sampradaya is indeed considered a branch of the Brahma Sampradaya, one of the four main Vaishnava sampradayas (lineages). This connection is recognized particularly within the International Society for Krishna Consciousness (ISKCON), which was founded by A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada in 1966 to bring Gaudiya Vaishnavism to a global audience. ISKCON regards Chaitanya Mahaprabhu’s teachings as an expansion of the Brahma Sampradaya, which traces its origins back to Lord Brahma, the creator deity, who is believed to have received divine knowledge directly from Lord Krishna.

2.Ramanandi Sampradaya: Founded by Ramananda Acharya, this sect emphasized the universal accessibility of devotion, breaking down the barriers of caste and creed. Goswami Tulsidas, a significant figure in this tradition, composed the Ramcharitmanas, making the glories of Lord Rama accessible to the masses.

In terms of its theological lineage, the Ramanandi Sampradaya is considered a branch of the Sri Sampradaya, one of the four main Vaishnava sampradayas (lineages). The Sri Sampradaya, which traces its origins to the goddess Lakshmi (Sri) and was systematized by the philosopher-saint Ramanuja, focuses on the worship of Lord Vishnu and his incarnations.

श्रीजगन्नाथरूपवर्णनम्

एक एव श्रीजगन्नाथः बहुधा दृश्यते।

भुजसंख्या रूपानुसारिणीति कथ्यते॥

जगन्नाथबलभद्रौ यदा देहे समन्वितौ।

तदा स चतुर्भुजो देवो जगदीशः स साक्षात्॥

जगन्नाथबलभद्रप्रद्युम्नानिरुद्धसंयुतः।

एकस्मिन् देहे संयुक्तोऽष्टबाहुः स साक्षात्॥

जगन्नाथः परमब्रह्म आदिदेवः सनातनः।

बलभद्रः तस्य अंशः, जगन्नाथप्राणरूपः॥

शेषनागः अनन्तदेवः बलभद्रांशस्वरूपः।

विश्वभारधरणहारः आदिदेवः सनातनः॥

जगन्नाथबलभद्रौ यदा देहे समन्वितौ।

तदा स चतुर्भुजो देवो जगदीशः स साक्षात्॥

जगन्नाथबलभद्रप्रद्युम्नानिरुद्धसंयुतः।

एकस्मिन् देहे संयुक्तोऽष्टबाहुः स साक्षात्॥

भगवत्कथाश्रवणस्य महिमा

(तीर्थातीतं भगवत्स्मरणम्)

अहं अज्ञानी मनसि आशां बिभ्र्यामि।

अहं सर्वाणि तीर्थानि भ्रमणेन द्रक्ष्यामि।

परन्तु भगवत्कृपया श्रवणेन ज्ञातम्।

केवलं भगवत्कथाश्रवणमननचिन्तने एव,

सर्वतत्त्व-तीर्थ-पुण्यज्ञानं विद्यमानम्।

एषः भक्तेभ्यः ददाति ऊर्ध्वमार्गम्।

एषः सनातनधर्मस्य सनातनमतम्॥

भगवत्प्राप्तेः सरलमार्गः

सुतस्नेहे हरिसेवनम्

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

सुतम् ईश्वरांशं मन्यमानः कथं करिष्यति हरिसेवनम्॥

जीवः स्वभावतः प्रकृतेः नियमेन स्नेहं करोति स्वसन्ततेः।

यः जीवः सुतसन्ततिम् ईश्वरांशत्वेन मन्यते च सेवते।

स्नेहं तत्र भगवद्भावेन योजयन्, सहजमेव जीवः परमपदं प्राप्नोति।

एतत् कर्म केवलं षड्रिपून् निगृह्य एव सम्भवति॥

इति सनातनधर्मस्य सुतस्नेहे हरिसेवनस्य वर्णनं सम्पूर्णम्॥

★

शङ्खनिनादः शङ्खध्वनिः

(मुक्तछन्दः)

शङ्खनिनादः परं पवित्रं, शुभदं चानन्दवर्धकम्।

अधर्मशोकभीतानां तमसां च विनाशकम्॥

शङ्खध्वनिः शुभो भवतु, नरनार्योः सम्मिलनम्।

विष्णुपूजाविधौ पुण्यं पापनाशनमुत्तमम्॥

उद्घोषोऽयं शङ्खनादस्य दैविको पुण्यवर्धनः।

नारायणस्य प्रीत्यर्थम् उद्घोषयेत् शङ्खनादम्॥

नास्ति धर्मे स्त्रीपुंसोर्भेदभावः कदाचन।

सर्वे समत्वभावेन कुर्वन्तु शङ्खनादम्॥

💓

Key Aspects of Vaishnavism:

Primacy of Bhakti: In Vaishnavism, loving devotion (bhakti) to Lord Vishnu or His incarnations is regarded as the foremost path to liberation (moksha).

Inclusiveness: Vaishnava traditions have historically emphasized spiritual equality, opening the path of devotion to people of all castes and backgrounds. This inclusivity was further popularized and strengthened during the Bhakti movement.

Accessible Path to Moksha: According to Vaishnava teachings, strict renunciation or severe asceticism is not required to attain moksha. Liberation can be achieved even while living a household life, through sincere devotion and worship of God, as taught in the Bhagavad Gita and the Bhagavata Purana.

भागवतधर्मः

सदा पवित्रे स्थाने वासः शुद्धभोजनसेवनम्।

सर्वकर्माणि संकल्प्य तानि ईश्वराय समर्पणम्॥

भक्त्या श्रद्धया संयुतं भगवतो वन्दनं पूजनं सदा।

भक्त्या श्रद्धया संयुतं सर्वदेवोत्सवं पालयेत् सदा॥

निष्कामकर्मसंपादनं भगवतः नित्यस्मरणम्।

निष्कामधर्मपालनं भगवतः नित्यमननम्॥

गूढं भागवततत्त्वं तु सर्वदुःखविनाशनम्।

यः सर्वेषु जीवेष्वेव ईश्वरं पश्यति सत्वरम्॥

एतदेव श्रेष्ठं धर्मम् ईश्वरवर्णितं परमपवित्रम्।

एतत् भागवततत्त्वं सनातनं सर्वदुःखविनाशनम्॥

इति भागवतधर्मस्य वर्णनं संपूर्णम्॥

★

श्रीमद्भागवतम् श्रेष्ठं पुराणम्।

भागवतलीला-कथा सुन्दरवर्णम्॥

ज्ञानवर्धनं मुक्तिमोक्षप्रदायकम्।

प्रमाणिकग्रन्थेष्वेकं श्रीमद्भागवतम्॥

Why do Vaishnava men shave their heads?

Hair is traditionally seen as a symbol of beauty and ego. In the spirit of complete surrender to God, a devotee seeks to renounce ego and material attachments. As a symbolic gesture of this renunciation, Vaishnava men often shave their heads.

Shaving the head represents humility, simplicity, and a commitment to spiritual life. It signifies detachment from worldly vanity and the embrace of a disciplined, devotional path.

While not all Vaishnavas shave their heads, it is a common practice among certain sects  especially among members of the ISKCON (International Society for Krishna Consciousness) movement. ISKCON male devotees typically shave their heads, leaving a small tuft of hair called a Sikha at the back, which symbolizes devotion and the soul's connection to God.

एक ब्रह्म जगन्नाथः, नामभेदैः प्रकीर्तितः।
एको धर्मः सनातनः, यतः मतः ततः पथः॥

Vaishnavism (Utkaliya, Gaudiya): Smarta and Vaishnava Traditions, and the Determination of Festivals According to Smarta and Vaishnava Practices.

Smarta and Vaishnava:-

In Hinduism, Smarta and Vaishnava are two significant religious traditions, each with its own theological perspectives and worship practices. Both are part of the larger Sanatana Dharma /Vaishnavism and have distinct paths to devotion and liberation. Let’s explore both of these traditions and their associated festivals.

1. Smarta Tradition:

Definition: The term Smarta comes from the Sanskrit word "Smriti," referring to religious texts like the Smritis that provide guidelines for proper living. Followers of the Smarta tradition adhere to the teachings of the Smriti literature, which includes the Manusmriti, Yajnavalkya Smriti, and other Dharma Shastras.

Worship: Smarta followers are householders who worship five principal deities (known as Panchadevata), believing that all deities are manifestations of the same ultimate reality. 

"सृष्टेः पञ्चदैवतप्रतिपादनम्"

(पञ्चदैवता-स्वरूपवर्णनम्)

जगन्नाथं बलभद्रं च प्रद्युम्नं च अनिरुद्धम्।

परमात्मिकां प्रकृतिं च सृष्टेः पञ्चदैवतानि प्रथमम्॥

एतदतिरिक्तं सर्वेषु गृहगृहेषु पञ्चदेवताः।

ते स्वस्थानवर्तिनः सन्ति पञ्चदेवा इति स्मृताः॥

Smarta worshippers can choose to devote themselves to any of these deities, but all are viewed as equally valid paths to the divine. Adi Shankaracharya is credited with popularizing this tradition, emphasizing the unity of the divine and the importance of maintaining balance in worship.

Festivals: Festivals in the Smarta tradition are often related to the Panchadevata (five deities). Key festivals include:

Ganesh Chaturthi: Celebrating the birth of Lord Ganesha.

Maha Shivaratri: Dedicated to the worship of Lord Shiva.

Navaratri: Worshipping the Goddess Durga in her nine forms.

Makar Sankranti: Honoring the Sun God, Surya.

Shri Hari Vishnu-related festivals: Also observed, though alongside the other deities.

2. Vaishnava Tradition:

Definition: The Vaishnava tradition is dedicated to the worship of Lord Vishnu and his avatars, such as Rama and Krishna. Vaishnavas regard Vishnu as the Supreme God and emphasize bhakti (devotion) as the path to salvation.

Worship: Vaishnavas are solely devoted to Lord Vishnu or his incarnations. The philosophy of the Vaishnava tradition revolves around the idea that by surrendering completely to Vishnu, one can attain moksha (liberation). Bhakti, characterized by deep devotion and love for God, is central to this tradition. Vaishnavas often follow sacred texts like the Bhagavad Gita, Ramayana, and Bhagavata Purana.

नित्यं पठ्यते गीता-भागवतम्।

मुक्तिमोक्षप्रदाते एतद् द्वयम्॥

Festivals: Vaishnavas celebrate many festivals related to Vishnu and his incarnations. Major Vaishnava festivals include:

Ram Navami: The birthday of Lord Rama.

Krishna Janmashtami: Celebrating the birth of Lord Krishna.

Vaishnava Ekadashi: A day of fasting and devotion to Lord Vishnu.

Diwali: Linked with the return of Lord Rama to Ayodhya and the worship of Goddess Lakshmi, the consort of Vishnu.

Key Differences between Smarta and Vaishnava Traditions:

Philosophical Approach:

Smarta: Emphasizes the oneness of all deities and a balanced approach to worship.

Vaishnava: Focuses on exclusive devotion (bhakti) to Vishnu and his incarnations.

Scriptural Basis:

Smarta: Follows Smriti literature and the Advaita (non-dualism) philosophy of Adi Shankaracharya.

Vaishnava: Follows texts like the Vedas, Bhagavad Mahapuran, Vishnu purana, Upanishads, and Bhagavad Gita.

Conclusion:

The Smarta tradition promotes worship of multiple deities with a balanced and inclusive approach, while the Vaishnava tradition centers around Lord Vishnu and emphasizes bhakti (devotion) as the key to attaining liberation. It is pertinent to mention here Smarta tradition and Vaishnava tradition are part of greater Vaishnavism; due to ignorance it is viewed as separate and similarly Shaivism is a part of Vaishnavism.

Determination of Festivals by Smarta and Vaishnava Traditions: What is the reason for different dates for the same puja in Hinduism?

Smarta Tradition: Followers of the Smarta tradition observe festivals based on the starting date of the event or festival as indicated in the calendar. They typically celebrate on the day when the festival or event begins, without focusing on specific lunar calculations beyond the start date.

Vaishnava Tradition: Vaishnava followers, on the other hand, observe festivals according to the specific tithi (lunar day) as prescribed by their tradition. The Vaishnava calendar is often based on precise lunar phases, and as a result, their festival dates may differ slightly from those of the Smarta tradition. This is why festivals such as Ekadashi are sometimes observed on different days by Smarta and Vaishnava adherents.

What is the reason for different dates for the same puja in Hinduism?

The reason for different dates for the same puja in Hinduism:

In Sanatan Hinduism, some people follow the Smarta Tradition, and some people follow the Vaishnava Tradition. In some cases, dates of the Smarta Tradition become different from the Vaishnava Tradition because:

Smarta Tradition: The Smarta tradition observes festivals based on the starting date as listed in their calendar.

Vaishnava Tradition: In contrast, the Vaishnava tradition aligns festivals with specific tithis as prescribed by their religious texts.

Knowledge Through Poetry (Especially in Sanskrit)

Poetry makes knowledge last. Verse is easy to remember and simple to transmit, even without writing. In the Sanskrit tradition, wisdom was preserved orally for centuries, carried faithfully through sound and memory. In Sanskrit especially, the power of sandhi allows sounds and meanings to unite within a single, flowing expression. Words do not stand isolated; they merge, resonate, and create a living current of meaning. Poetry enters the heart through rhythm and resonance. No script is required-the Sanskrit word itself, woven through sandhi, shines complete and self-contained. It can travel intact from one heart to another. Even in times of destruction, when manuscripts are lost and structures fall, poetry safeguards knowledge. Memory becomes the temple, sound becomes the scripture, and the living voice becomes the preserver of truth.

Thus, poetry is not merely ornamentation-it is a powerful vessel for holding, protecting, and disseminating knowledge across generations.

श्रीविष्णोः दिव्यरूपवर्णनम्।

शङ्खचक्रं किरीटिनं च हारकेयूरमण्डितम्।

पीताम्बरधरं देवं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम्॥

चन्द्रकोटिसुसौन्दर्यं कोटिसूर्यसमप्रभम्।

वन्दे विष्णुं जगन्नाथं लोकनाथं सनातनम्॥

एकोऽद्वितीयः परमेश्वरः।

नानानाम्ना स एकः, नानामार्गैः स एव हि।

सर्वेषां पथिकानां वै, लक्ष्यैकं स एव हि॥

कृष्णवेणु-निनादेन विश्वगीतं प्रवर्तते॥

अल्लाहस्येच्छया सर्वं सृष्टिचक्रं प्रवर्तते॥

कृष्णे प्रेम च लीला च, दिव्यभावः प्रकाशते।

ईश्वरे सत्यकृपा च, हृदि नित्यं विराजते॥

नानाभाषासु भेदोऽस्ति, तत्त्वं तु न भिद्यते।

एकं नित्यं सनातनं, नानानाम्ना प्रकीर्त्यते॥

बलभद्रः बलज्ञानैः, मार्गदर्शी सदा स्थितः।

अज्ञानसागरात् लोकान् तारयन् सन्मार्गे स्थितः॥

ईशु-पुत्रे त्यागदृष्ट्या प्रेमकारुण्य-दर्शनम्।

दर्शयति सदा लोके विनयस्य महात्म्यम्॥ 

नानामार्गाः समायान्ति, लक्ष्यं तु एकमेव हि।

यथा सूर्यकिरणाः सर्वे, एकस्मात् उद्भवन्ति हि॥

मा कुरुत भेददृष्टिं, मा कुरुत द्वेषवृत्तिम्।

सर्वे यान्ति परं ज्योतिः, त्यक्त्वा सर्वविकल्पितिम्॥

स एको ब्रह्म जगन्नाथो नामभेदैः प्रकीर्तितः ।

स स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्वातन्त्र्येण स्थितः ॥

★

भगवतत्त्वविवेचनम्

यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्थितः स्वातन्त्र्येण,

स एव परमात्मा पूर्णब्रह्मेति कथ्यते भगवान्॥

यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिमान् जगतः कारणं नियन्ता च,

स ईश्वरः स एव भगवान् परमब्रह्मादिदेवः सर्वेश्वरः॥

★

सत्यः

यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्वातन्त्र्येण स्थितः,

स एव परमात्मा परं ब्रह्म भगवान् हि सत्यम्॥

★

सत्यः

यः स्वयं-संपूर्णः स्वयं-सिद्धः स्वातन्त्र्येण स्थितः,

स एव परमात्मा पूर्ण-ब्रह्म स एव भगवान् हि सत्यम्॥

श्रीअनिरुद्धः-वर्णनम्।

जगन्नाथं बलभद्रं च प्रद्युम्नं च अनिरुद्धम्।

परमात्मिकां प्रकृतिं च सृष्टेः पञ्चदैवतानि प्रथमम्॥

शान्तं सौम्यं प्रसन्नवदनम्, अनन्तधैर्यं मधुरवचनम्।

अनन्तबुद्धिः अनन्तगुणम्, अनन्तत्यागं अल्पे सन्तुष्टम्।

स एव परमत्मनोऽंशः स्वयम्,स एव श्रीअनिरुद्धः स्वयम्।

भगवदवतारवर्णनम्

भगवतोऽवतारा बहुधा प्रकीर्तिताः,

धर्मसंस्थापनार्थं लोकेऽवतारिताः॥

तेषां तत्त्वरहस्यं गूढं न बोधितुम् सुलभं ,

भक्त्या तु दिव्यतत्त्वं हृदि स्फुरति नित्यम्॥

चतुर्व्यूहेषु रूपेषु वासुदेवः परः स्मृतः,

संकर्षणः प्रद्युम्नोऽनिरुद्धश्चांशावताराः स्मृताः॥

एते हि व्यूहभेदाः दिव्यरूपप्रकाशकाः,

भगवतः स्वरूपस्य भिन्नांशाः उद्भासकाः॥

तेषामप्यंशरूपाणि लोके विभान्ति नित्यम्,

तानि भगवतः शक्त्या विश्वं बिभ्रति सततम्॥

अन्ये तु गुणावतारा जगति विख्याताः,

सत्त्वादिगुणभेदेन रूपाणि विभ्रताः॥

तेषामपि स्वरूपाणि लोके विभान्ति हि,

लीलया भगवान् विश्वं नित्यं बिभर्ति हि॥

एवं बहुविधैरवतारैर्जगदानुग्रहैः सततम्,

भक्त्या ज्ञायते तत्त्वं तस्य दिव्यं निरन्तरम्॥

★

जगन्नाथबलभद्रयोः अद्वैततत्त्वम्।

जगन्नाथबलभद्रौ तौ, एकदेहैकजीवनौ।

अभिन्नौ ह्येकतत्त्वौ तौ, नारायणस्वरूपिणौ॥

जगन्नाथो बलभद्रश्च, तयोरेकं हि तत्त्वम्।

जीवनं चैकमेवास्ति, हरिरेव परं पदम्॥

जगन्नाथबलभद्राभ्यां यदा मर्त्यावताराभ्याम्।

तदा लोके पुनः धर्मयुगं समागतम्॥

जगन्नाथं बलभद्रं च परब्रह्मादि-सनातनम्।

मुक्तिमोक्षप्रदं देवं दीनबन्धुं दीननाथम्॥

अच्युतं बलभद्रं च, जगन्नाथं जनार्दनम्।

युगे युगे प्रादुरासीत्, युगदोषविनाशकम्॥

जगन्नाथो बलभद्रश्च प्रद्युम्नोऽनिरुद्धः तथा।

परमात्मिका प्रकृतिश्च सृष्टेः पञ्चदैवताः स्मृताः॥

शान्त-सौम्य-प्रसन्न-वदनं परं ब्रह्म महाद्युतिम् ।

तमोऽरिं सर्व-पाप-घ्नं प्रणतोऽस्मि श्रीजगन्नाथम् ॥

शान्त-सौम्य-प्रसन्न-वदनं परं ब्रह्म महाद्युतिम् ।

तमोऽरिं सर्व-पाप-घ्नं प्रणतोऽस्मि  श्रीबलभद्रम् ॥

ॐ श्रीजगन्नाथाय नमः। ॐ श्रीबलभद्राय नमः॥

★

भगवत्प्रसन्नता

(मुक्तछन्दः)

यः भक्तः स्तौति भगवतः चतुर्व्यूहरूपम्,

तस्मै भगवान् भवति प्रसन्नः सदा अत्यन्तम्॥

यः भक्तः स्तौति पार्श्वदेवतानां समरूपम्,

तस्मै भगवान् भवति प्रसन्नः सदा सर्वाधिकम्॥

एतदेव हि परमं सत्यं नित्यम्,

सर्वयुगेषु सर्वकालेष्वपरिवर्तनीयम्॥

सर्वकालेष्वपरिवर्तनीयम्=सर्व+ कालेषु + अपरिवर्तनीयम्

★

सनातनधर्मस्य प्रथमः सोपानः

(The First Step of Sanatana Dharma)

प्रथमं सत्पुरुषो भव, ततः सर्वकर्माण्याचर।

कामक्रोधलोभवर्जितः, दयामार्गे सदा स्थितः॥

हत्याहिंसाविनिर्मुक्तः, धर्ममार्गे दृढस्थितः।

लोकहिते सदा युक्तः, सत्ये नित्यं प्रतिष्ठितः॥

दयाशीलसमायुक्तः, न्यायमार्गे व्यवस्थितः।

एषः सनातनधर्मस्य, प्रथमः सोपानः स्मृतः॥

सनातनधर्मस्य द्वितीयः सोपानः

(The Second Step of Sanatana Dharma)

प्रथमं निष्कामकर्म स्यात्, द्वितीयं तत्त्वज्ञानार्जनम्।

तृतीयो भक्तियोगश्च, चतुर्थं आत्मप्रकाशकम्॥

कर्मयोगेन चित्तशुद्धिः, ज्ञानयोगेन ज्ञानार्जनम्।

भक्तियोगेन भक्तिप्राप्तिः, जीवहिते श्रेष्ठा गतिः॥

सर्वे मार्गाः लक्ष्यन्ते, लभ्यते मोक्षः स्यात्।

एषः सनातनधर्मस्य, द्वितीयः सोपानः स्मृतः॥

★

कर्मधर्मद्विपक्षेण जीवस्य गतिः

[ईश्वरप्राप्त्युपायः]

(मुक्तछन्दः)

यथा पक्षी द्वाभ्यां पक्षाभ्यां गच्छत्यन्यं स्थलम्।

तद्वज्जीवः कर्मधर्माभ्यां गच्छत्यन्यं जीवनपथम्॥

यथा ज्ञानबलात् पक्षी दृढविश्वाससंयुतः।

प्राप्नोति स्वप्रियं स्थानं निश्चलधिया युतः॥

तथा जीवः निष्कामकर्मधर्मपरायणः।

ज्ञानयोगेन संयुक्तः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः॥

प्रेमभक्त्यानुसेवया प्राप्नोति परमं पदम्।

परमानन्दमाप्नोति ईश्वरस्य दिव्यं धाम॥

💓

अवतारागमन-प्रस्थानस्य गूढत्वम्।

जगन्नाथ एव स्वकं जानात्यवतारसमागतम्।

मर्त्यलोकात् प्रस्थानं तस्यैवास्ति सुबोधितम्॥

न ब्रह्मा न च वेदाश्च न देवासुरमानवाः।

केवलमनुमानेन महिमा तस्य अनुभव्यते॥

★

श्रीअनन्तमाधव-नारायण

-नमस्कारस्तोत्रम्

ॐ श्री अनन्तमाधवाय नारायणाय 

वासुदेवाय शङ्कर्षणाय प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय

पद्मनाभाय पुरुषोत्तमाय विष्णवे नमः।

💓

गुरु-स्तोत्रम्

(गुरुतत्त्व)

गुरुर्ब्रह्मा गुरुः शंकरः गुरुर्देवो जगदीश्वरः।

गुरुः साक्षात् परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥

सिद्धगुरोर्द्वौ गुणौ स्मृतौ -सिद्धिश्च ब्रह्मज्ञानम्।

ताभ्यां यः शिक्षयेत् शिष्यान् स एव श्रीगुरुः मतः॥

☆

ज्ञानम्

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।

तत् स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥

न बाह्येषु प्रकाशेषु न शब्देषु न तर्केषु।

शुद्धे चित्ते स्थिते शान्ते ज्ञानं स्वयमेव भाति॥

योगयुक्तो यदा नित्यं स्वात्मन्येवावतिष्ठते।

तस्मै सत्यं स्वयं भाति कदाचन नान्यत्र॥

★

धर्मानुशासनम्

(अनुशासनम्)

अनुशासनं धर्मस्य मूलम्।

तद्विना पतनं निश्चितम्।

★

जगत्-संसार।

जगत् सत्यं नित्यं च,तस्य परिवर्तनम् ईश्वराधीनम्।

संसारोऽपि दिव्यात्मकः मायाबद्धः सर्वक्षणम्॥

स्वकर्मकामनाः सर्वाः दोषिण्यः नित्यमशुद्धाः।

निष्कामकर्म योग्यं तु शुद्धतमं परं मतम्॥

जीवः कर्मार्थधर्मैश्च गृह्णात्यनेकम् ऋणं सततम्।

अन्ते तस्य परिशोधनं कर्तव्यं ज्ञात्वा कुरु कार्यम्॥

सनातनब्रह्मतत्त्वम्

सर्वस्य जगतः कर्ता, जीवनस्य परं पदम्।

आनन्दस्यैकनिधिः सः, ब्रह्मतत्त्वं सनातनम्॥

सर्वभूतधारकः देवः, जगत् पोषयति नित्यम्।

निःशब्दकृपायुक्तः सः, सर्वं ददाति निरन्तरम्॥

यत्र सर्वे प्रवाहाः स्युः, लयं यान्ति निरन्तरम्।

रूपातीतं परं तत्त्वं, स्वप्नतुल्यं चराचरम्॥

यः जानाति स्वहृदये तत्त्वमेतत् सनातनम्।

स एव ज्ञानवान् लोके, पूर्णत्वं लभते ध्रुवम्॥

हरिस्मरणमहिमा।

शृणुत भक्तजनाः, एतत्  सनातनं वचनम्।

हरेर्नामस्य मादकं महादुःखनाशनम्।

यः स्मरत्येकवारं स आनन्दं लभते ध्रुवम्॥

यदन्यत् मादकं लोके दुःखवृद्धिकरं स्मृतम्।

हरेर्नामस्य मादकं केवलं सुखशान्तिवर्धनम्॥

हरिचिन्तनसङ्गेन तरङ्गानुगतं जलम्।

दुस्तरं संसारसिन्धुं सहजं याति पारगम्॥

न तत्र भवन्ति दोषाः न च बन्धनसम्भवः।

हरिस्मृत्यैकमात्रेण नश्यन्ति स्वप्नवत् क्षणात्॥

शृणुत भक्तजनाः, एतत्  सनातनं वचनम्।

हरेर्नामस्य मादकं महादुःखनाशनम्।

यदन्यत् मादकं लोके दुःखवृद्धिकरं स्मृतम्।

हरेर्नामस्य मादकं केवलं सुखशान्तिवर्धनम्॥

★

उत्तमा योनि: तथा ज्ञानप्राप्तिः

(मुक्तछन्दः)

यः आत्मा पुनरपि उत्तमां योनिम् आप्नोति,

सः जीवनकालेऽपि उत्तमं गुरुं प्राप्नोति।

सः निश्चयेन ज्ञानवान् भवति।

☆

उत्तमा योनि: तथा ज्ञानप्राप्तिः

(मुक्तछन्दः)

यः आत्मा पुनरपि उत्तमां योनिम् आप्नोति,

सः जीवनकाले उत्तमं गुरुं प्राप्नोति।। 

स निश्चितं ज्ञानवान् भवति।

💓

पूर्णगुरुः

शास्त्रज्ञानसमायुक्तो ब्रह्मतत्त्वविशारदः ।

साधनयोगसमन्वितो ब्रह्मसाक्षात्कृतिदः ॥

शुद्धान्तःकरणोपेतो निर्मलो विगतकल्मषः ।

एवंलक्षणसम्पन्नः स एव पूर्णगुरुः परिकीर्तितः॥

★

पूर्णगुरुः

शास्त्रज्ञानसमायुक्तो ब्रह्मतत्त्वविशारदः ।

साधनयोगसमन्वितो ब्रह्मसाक्षात्कृतिदः ॥

शुद्धान्तःकरणोपेतो निर्मलो विगतकल्मषः।

एवंलक्षणसम्पन्नः स एव पूर्णगुरुः स्मृतः॥

★

गुरुपददूषणम्

(मुक्त छंद )

ब्रह्मज्ञानविहीनाश्च शास्त्रज्ञानविवर्जिताः ।

गुरवो भवन्ति क्षणाद् केवलं राजप्रसादात् ॥ 

एवंप्रकाराः गुरवो नाशयन्ति धर्मसमाजम् ।

तेषां ज्ञानोपदेशं च सदैवाहितकारकम् ॥

★

गुरुपददूषणम्

(मुक्त छंद )

ब्रह्मज्ञानविहीनाश्च शास्त्रज्ञानविवर्जिताः ।

गुरवो भवन्ति क्षणाद् केवलं राजप्रसादात् ॥

एवंप्रकाराः गुरवो नाशयन्ति धर्मसमाजम् ।

तेषां  ज्ञानोपदेशं च सदैव अहितकरम् ॥

★

ब्रह्मतत्त्वविहीनग्रन्थजीवगुरुवर्णनम्

(ब्रह्मतत्त्वमहिमा)

यस्य ग्रन्थे न विद्यते ब्रह्मतत्त्वं,

तत् शास्त्रं न भवति पूर्णसत्यम्॥

यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वं,

स जीवः न जानाति पूर्णतत्त्वम्॥

यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वम्,

स न गुरुः न पण्डितः शास्त्रमतम्॥

यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वम्,

रुद्धमेव भवति तस्य मोक्षद्वारम्॥

★

निराकार ब्रह्म-साकारब्रह्म साधना

अरूपं शान्तमदृश्यं, मनसोऽपि परं तत्त्वम्।

न रूपं न च नामास्ति, केवलं ब्रह्म नित्यम्॥ 

न दृश्येन्द्रियगोचरे, न तिष्ठति तत्र चित्तं।

चलति विषयमार्गेषु, छायास्वेव वारं वारं॥

कथं गृह्णात्यनन्तं, यः जानाति स्पर्शदृशा।

देहबद्धो हि जीवः, समीपं वाञ्छति सदा॥

तस्मात् सन्तो वदन्ति, सौम्यया वाचा पुनः।

रूपः सेतुर्भवेद् हृदि, भक्तेर्मार्गप्रदर्शकः॥

नामरूपे समारभ्य, चित्तं शान्तिं निगच्छति।

सेवया प्रेमयुक्त्या, तदेकत्वं प्रपद्यते॥ 

न केवलं शिलामात्रं, प्रतिमा भावसूचिका।

अरूपस्य प्रवेशाय, सा भवेदेव साधिका॥ 

रूपादारभ्य मार्गः, अरूपे परिणीयते।

भयसंशयविहीनः, आत्मा तत्रैव लीयते॥

तस्मात् रूपं समाश्रित्य, भावभक्तिं विवर्धय।

ततः शान्ते मनसि, ब्रह्मस्पर्शोऽनुभूयते॥ 

★

शून्यसाधना

(मुक्त छंद)

शून्ये शान्ते चित्तमिदं विलीयते,

मौनप्रकाशे स्वयमेव लीयते।

नास्ति स्वभावो न च कश्चिदाश्रयः,

शून्ये विलीयते स्वतत्त्वमिदं॥

यत्र स्वात्मप्रभा केवलमेव दीप्यते,

तत्र परं तत्त्वं शून्यस्वरूपमेव॥

विमुक्तविकारं निरहं निरञ्जनं,

निर्लेपभावं विभाव्यते सततम्।

शून्यसाधनं विमुक्तविकारकं

साधकानां कृते सर्वोत्तमम्॥

सनातनधर्मस्य भोजनाचारः

अन्नं ब्रह्मेति श्रुतिषु सनातनम्,भोजनं यज्ञरूपमुदाहृतम्॥

शुद्धे मनसि यत्र हि शुद्धमन्नम्,तत्रैव वसति परं ब्रह्म नित्यम्॥

अन्नं ब्रह्मेति श्रुतिषु सनातनम्,भोजनं यज्ञरूपमुदाहृतम्॥

शुद्धे मनसि यत्र हि शुद्धमन्नम्,तत्रैव वसति परं ब्रह्म नित्यम्॥

अथ सनातनधर्मस्य भोजननियमाः।

सनातनधर्मे मांसभोजनं पूर्णतया वर्जनीयम्।

अशुचि-दुर्गन्धयुक्तं भोजनं चापि वर्जनीयम्॥

भोजनात् पूर्वम् इष्टदेवस्य स्मरणं तदर्पणं च कार्यम्।

एषः सनातनधर्मोक्तः सत्यशाश्वतः भोजननियमः।

॥ इति सनातनधर्मस्य भोजनाचारवर्णनं सम्पूर्णम् ॥

★

यज्ञस्य धर्माधर्मविवेकः

(शुभाशुभयज्ञविचारः)

यज्ञः सत्पुरुषैः कार्यो लोककल्याणहेतवे ।

शुभार्थे क्रियमाणोऽयं धर्म इत्यभिधीयते ॥

लोभहिंसादिदोषेण यज्ञो यदि समाचर्यते ।

अधर्मरूपः स ज्ञेयः शास्त्रेषु परिगीयते ॥

★

यज्ञाग्निप्रज्वलनम्

यज्ञेऽग्निप्रज्वलनार्थं घृतमेव प्रदीयते ।

मन्त्रपूतेन विधिना तत्कर्म समाचर्यते ॥

नात्यर्थं घृतमुत्सृजेत् नायथाक्रमतोऽचरेत् ।

शुद्धेन मनसा कर्म धर्ममार्गे प्रशस्यते ॥

💓

भक्तरक्षणं धर्मोपदेशः

(मुक्तछन्दः)

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सनातनं वचनम्।

भक्तात्मनः विपदि तस्य सह कुरु अवस्थानम्।

सान्त्वनां प्रदेहि सदा, न त्यज एनं एकाकिनम्।

निन्दकदुष्टानां कुरु उचितं प्रत्युत्तरम्।

भक्तात्मनः विपदि तं मा त्यज कदाचन।

ब्रह्मादेशं मन्यस्व, तस्य सदा कुरु पालनम्॥

अभक्तिदोषः

महाज्ञानी महागुणी, यदि न भक्तो जनार्दने।

संसारचक्रबन्धोऽस्य, कर्मकाण्डेषु बध्यते॥

महाज्ञानी महागुणी, यदि भक्तिविहीनः सदा।

संसारचक्रबन्धोऽसौ, मुक्तिं न लभते तदा॥

☆

हरिलीलारहस्यं

हरिः स्वलीलां जानाति, न जानाति हि संसारः।

अनुमानेन सर्वे तां, गायन्ति तस्य गुणगानम्॥

ब्रह्मापि न जानाति, न वेदाः, नापि देहिनः।

अनुमानेन सर्वे तां, गायन्ति तस्य गुणगानम्॥

योगिनोऽपि हि योगेन, चित्ते तां न विलोकयेत्।

मायावरणे स्थिते रूपे, तत्रालोकः कुतः पुनः॥

💓

श्रीकृष्णध्यानतत्त्वम्

(मुक्तछन्दः)

कं ध्यायेत् स परं तत्त्वं, यतः सूर्यचन्द्रमसौ।

नास्त्यन्यत्तत्त्वमुत्तुङ्गं, स्वात्मन्येव स संस्थितः॥

नास्त्यन्यो देवो ध्येयः, नान्यत् किञ्चित् परायणम्।

सर्वकारणभूतात्मा, स्वनाम्न्येव विलीयते॥

यथा गीता शास्त्रवरे, आत्मैव सन्निहितः सदा।

तथा भागवतेऽप्युक्तं, स्वात्मन्येवावतिष्ठते॥

निर्गुणं ब्रह्म यत् प्रोक्तं, तदेव स्वप्रकाशकम्।

नान्यत्तत्त्वं न भेदोऽस्ति, स एवैकः हरिः सत्यम्॥

ये तु भिन्नं परं मन्यन्ते, मोहिता अज्ञानवृत्तयः।

न जानन्ति शास्त्रार्थं, नापि बुध्यन्ते तत्त्वसारम्॥

श्रीकल्कि अवतार स्तोत्रम्

ॐ उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।

भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं कल्किरूपं नमाम्यहम्॥

ॐ उग्रं वीरं प्रलयविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।

भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं अनन्तरूपं नमाम्यहम्॥

ॐ उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।

भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं कल्किरामं नमाम्यहम्॥

ॐ उग्रं वीरं अनन्तविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।

भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं कल्क्यनन्तं नमाम्यहम्॥

ॐ उग्रं वीरं धर्मपालं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।

भीषणं भद्रं दुष्टसंहारं भक्तवत्सलं नमाम्यहम्॥

ॐ उग्रं वीरं विश्वनाथं तेजोराशिं सनातनम्।

भीषणं भद्रं लोकनाथं सर्वरक्षकम् नमाम्यहम्॥

💓

भक्तभगवतोः इह लीला

भक्तः सदा सहनशीलः सदा सामाजिकः।

भक्तरक्षकः भगवान् न भवति अशास्त्रिकः।

भक्तधर्मरक्षणार्थं करोति असुरसंहारम्।

भगवतः एतत् इह दैवकर्म सदा अनन्तम्॥

★

गुरुतत्त्वं तथा गुरुमहिमावर्णनम्।

अथ गुरुलक्षणम्

शास्त्रज्ञानसमायुक्तो ब्रह्मतत्त्वविशारदः ।

साधनयोगसमन्वितो ब्रह्मसाक्षात्कृतिदः ॥

शुद्धान्तःकरणसम्पन्नः निर्मलो विगतकल्मषः ।

एवंलक्षणसम्पन्नः स एव पूर्णगुरुः स्मृतः ॥

न जन्मना न चाश्रमेण न वेषेण न कीर्त्या ।

न बाह्याभरणैर्गुरुत्वं न लोकोक्त्या प्रसिद्ध्या ॥

शास्त्रेषु निपुणो विद्वान् श्रुतिसारपरायणः ।

ब्रह्मणि दृढनिष्ठो यः स गुरुः कथ्यते सद्ब्राह्मणः ॥ 

ब्रह्मतत्त्वस्य साक्षात्कारी तत्त्वदर्शी महामतिः ।

अनुभूतस्वरूपज्ञः स विज्ञेयः सुदीधितिः ॥

दमशमसमायुक्तः शुद्धान्तःकरणो जितेन्द्रियः ।

लोभमानविहीनात्मा स ज्ञेयः संयमी मुनिवरः ॥

करुणासिन्धुः सर्वेषां भूतहिते सदा स्थितः ।

ब्रह्मण्येव स्थितप्रज्ञः शान्तचित्तो निरामयः ॥

विरक्तो विषयेष्वेव निर्ममो निरहङ्कृतिः ।

एवंलक्षणसमायुक्तः स हि गुरुः स्मृतः ॥

अथ गुरुपददूषणवर्णनम्

ब्रह्मज्ञानविहीनाश्च शास्त्रज्ञानविवर्जिताः ।

गुरवः भवन्ति क्षणात् केवलं राजप्रसादात् ॥

एवंप्रकाराः गुरवः नाशयन्ति धर्मसमाजम् ।

तेषां ज्ञानोपदेशश्च सदैव अहितकरः ॥

अथ असद्गुरुलक्षणम्

यस्य देवस्य वा गुरोः विद्यते आत्माभिमानः।

स निश्चयेन स्वास्तित्वं नष्टवान्; स एव महाऽज्ञानः॥

यः देवो गुरुर्वापि याचते जीवस्य प्राणबलिदानम् ।

स निश्चयेन स्वास्तित्वं नष्टवान्; स एव महाऽज्ञानः ॥

यो देवो वा गुरुर्वापि याचते दरिद्रस्य सकाशाद् धनम् ।

स निश्चयेन स्वास्तित्वं नष्टवान्; स एव महाऽज्ञानः ॥

स्वमार्ग-स्वधर्मनिष्ठा

शृणुत भक्तजनाः एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

सर्वधर्माणाम् ईश्वरः एक एव- एतत् स्मर निश्चितम्।

एतद् ज्ञात्वा-

स्वमार्गे चलतु नित्यं, न परैः विचलितो भवेत्।

स्वधर्मे स्थितचित्तः स्यात्, न कदापि च्युतो भवेत्॥

नान्येषां मार्गमाश्रित्य, स्वधर्मं न परिवर्तयेत्।

स्वकर्मसु दृढो भूत्वा, जीवनं सफलं नयेत्॥

भिन्नाः सन्ति जनाः लोके, भिन्ना मार्गाः स्वभावतः।

स्वधर्मे यः स्थितो नित्यं, स एव सफलो भवेत॥

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

सर्वधर्माणाम् ईश्वरः एक एव-एतत् स्मर निश्चितम्।

एतद् ज्ञात्वा-

स्वमार्गे चलतु नित्यं, न परैर्विचलितो भवेत।

स्वधर्मे स्थितचित्तः स्यात्, न कदापि च्युतो भवेत॥

★

सर्वधर्मसमभावः

(मुक्तछन्दः)

सर्वेषां धर्माणां तु तत्त्वमेकमेव,

हृदये हृदये दीप्यते दिव्यं तेजः।

सर्वेषां देवोऽपि एक एव नित्यः,

धर्मरूपेभ्यः सर्वेभ्यः परतः स्थितः॥

धर्मत्यागः तु अज्ञानस्य लक्षणम्,

यदा नात्मा पश्यति स्वान्तर्ज्ञानम्।

★

समत्वभावः 

(मुक्तछन्दः)

सिद्धौ न हृष्यति धीरो, न विषीदति विपत्तिषु सदा ।

समत्वेन स्थितो नित्यं, भवति सः पण्डितः सदा ॥ 

लाभालाभौ समौ यस्य, जयापजयौ समौ सदा ।

न स्पृहा न च द्वेषः, तस्य बुद्धिः स्थिरा सदा ॥

सुखदुःखे समे कृत्वा, न चलति मनः सदा ।

समदर्शी स विज्ञेयः, धीरः शांतः स एव सदा ॥

कर्मण्येवाधिकारोऽस्ति, फले नास्ति कदाचन ।

इति ज्ञात्वा स्थितो यः स्यात्, लभते शान्तिमुत्तमाम् ॥

★

ज्ञान-वैराग्य-भक्ति-समभाव-संगमः

(मुक्तछन्दः)

यः ज्ञानं धारयति नित्यं,वैराग्यं च मनसि स्थिरम्।

ईश्वर-भक्तिमयं हृदयं,सर्वं तस्मै भवेत् समम्॥

निश्चलं चित्तं निर्विकारं, समभावेन सुखदुःखम्।

धीरः सद्गुणैः पूज्यः स्यात्, शान्तिं सदा लभते नरः॥

☆

ईश्वरस्य समदृष्टिः

ईश्वरस्य समीपे नास्ति कश्चित् भेदभेदता;

सर्वे जनाः तस्य समीपे समाना एव सदा।

☆

मानवेषु समदृष्टिः समभावश्च।

(मुक्त छंद )

कः ईश्वरः कः मनुष्यः इति विज्ञातुं दुष्करम्।

तस्मात् सर्वेषां प्रति स्नेहः सम्मान एव  कर्तव्यम्।

☆

मानवेषु समदृष्टिः समभावश्च।

(मुक्त छंद )

कः ईश्वरः कः मनुष्यः इति ज्ञातुं दुष्करम्।

तस्मात् सर्वेषां प्रति स्नेह-सम्मानमेव कर्तव्यम्।

ब्रह्मतत्त्वविवेकः

एवं चतुर्व्यूह-शेषनागतत्त्वविवेचनम्।

अज्ञानिनः न जानन्ति ब्रह्मस्वरूपं श्रीबलभद्रम्।

श्रीशेषनागं बलभद्रनाम्ना कुर्वन्ति वर्णनम्॥

ते श्रीप्रद्युम्नं च श्रीअनिरुद्धं च न जानन्ति।

महाज्ञानी इति स्वयम् लोके प्रचारयन्ति॥

अज्ञानं ब्रह्मतत्त्वे, अज्ञानं सिद्धियोगशास्त्रे।

मिथ्याज्ञानं ते लोकेऽस्मिन् प्रचारयन्ति गुरुरूपे॥

जगन्नाथः परमब्रह्म आदिदेवः सनातनः।

बलभद्रः तस्य अंशः जगन्नाथपुत्ररूपः॥

जगन्नाथबलभद्रप्रद्युम्नानिरुद्धसंयुतः।

एकस्मिन् देहे पूर्णब्रह्मैव साक्षात्॥

शेषनागः अनन्तदेवः बलभद्र अंशस्वरूपः।

विश्वभारधरणहारः आदिदेवः सनातनः॥

एतत् सनातनधर्मस्य आत्मतत्त्वं ।

केवलं शिशुवेदैरेव प्रतिपादितम्॥

★★

विज्ञत्वलक्षणम्

अज्ञः सदा चिन्तयति स्वकल्याणम्।

विज्ञः चिन्तयति संसारकल्याणम्॥

अज्ञानी करोति निजस्वार्थसाधनम्।

विज्ञानी करोति जगत्कल्याणम्॥

★

विज्ञत्वलक्षणम्

अज्ञः सदा चिन्तयति स्वकल्याणम्।

विज्ञः चिन्तयति संसारस्य कल्याणम्॥

अज्ञानी करोति निजस्वार्थसाधनम्।

विज्ञानी करोति जगत्कल्याणम्॥

★

भेदभावः

(देवभावः–मनुष्यभावः)

यः शास्त्रवाक्यैः जानाति परमं देवं श्रीजनार्दनम्।

शुद्धचित्तः पश्यति तस्मिन् दिव्यं तस्य सौरभम्॥

अज्ञात्वा तु परं तत्त्वं मनुष्यं मन्यते तम्।

दुर्गन्धं तत्र पश्यत्येषः न पश्यत्यन्यथा समम्॥

-----------------------------

पश्यत्येषः = पश्यति + एषः

पश्यत्यन्यथा = पश्यति + अन्यथा

 

💓

ॐ Śrī Jagannātha Stotram ॐ

ॐ श्री गुरुभ्यो नमः । हरिः ॐ ॥

Dhyānaślokaḥ

परब्रह्म आदि देवं शङ्खचक्रगदाधरम्।

पीताम्बरधरं शान्तं स्मरामि श्री जगन्नाथं ॥

1

यतः अनन्तशक्तिः, अनन्ताश्च जीवाः।

यतः निर्गुणात् अप्रमेयाः गुणाः।

यतः भाति सर्वं त्रिधा भेदभिन्नम्।

सदा तं जगन्नाथं नमामो भजामः॥

2

यतः च अविरासीद् जगत् सर्वमेतत्।

तथा अब्जासनः, विश्वगः, विश्वगोप्ता।

तथा इन्द्रादयः देवसंघा मनुष्याः।

सदा तं नारायणं नमामो भजामः॥

3

यतः अग्निः वायुः भानुः भूश्च भवः।

यतः सागरः जलं चन्द्रमा व्योम।

यतः स्थावराः जङ्गमाः वृक्षसंघाः।

सदा तं नारायणं नमामो भजामः॥

4

यतः दानवाः किन्नराः यक्षसंघाः।

यतः चारणाः पन्नगाः च व्योमगाः।

यतः पक्षिणः कीटाः यतः वीरुधः।

सदा तं नारायणं नमामो भजामः॥

5

यतः बुद्धिः अज्ञाननाशः मुमुक्षुः।

यतः सम्पदः भक्तसन्तोषिकाः स्युः।

यतः विघ्ननाशः यतः कार्यसिद्धिः।

सदा तं नारायणं नमामो भजामः॥

6

यतः पुत्रलाभो यतः वाञ्छितार्थः।

यतः अभक्तविघ्नाश्च नानारूपाः।

यतः शोकमोहकामाः विनष्टाः।

सदा तं जगन्नाथं नमामो भजामः॥

7

यतः अनन्तशक्तिः, स शेषः बभूव।

धराधारणे, अनेकरूपे प्रबुद्धः।

यतः अनेकधा स्वर्गलोकाः विचित्राः।

सदा तं जगन्नाथं नमामो भजामः॥

8

यतः वेदवाचः विलीयन्ति सर्वाः।

विकुञ्ठा मनोभिः निरुद्धाः प्रपन्नाः।

परब्रह्मरूपं च चिदानन्दजातम्।

सदा तं जगन्नाथं नमामो भजामः॥

समापनः

॥ इति श्रीजगन्नाथस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥

💧

गृहस्थवैष्णवानां कृते शान्तिमन्त्रः

॥ शान्तिः-मन्त्रः ॥

हे प्रभो वयं हि गृहिणो वैष्णवाः भक्तयुता,

त्वां भक्त्या प्रतिपद्येम प्रेम्णा रहितजीविताः।

त्वद्भक्तिविरहः साक्षात् दुःसहः स्यात् त्वयि विना ।

त्वं नाथः परमैकः स्यान्, नान्यः दयालुभिः विना ॥

देव त्वं कुटुम्बमस्माकं मित्राण्यपि च पालय,

सर्वान् भक्तजनान् नित्यं स्वकृपावृष्ट्या।

विश्वासे दृढतां देहि  शुद्धेनान्तःकरणेन,

शान्तिं देहि जनानां च भूयाद् भूमौ सनातनी॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

💓

श्रीजगन्नाथरूपवर्णनम्

एक एव श्रीजगन्नाथः बहुधा दृश्यते।

भुजसंख्या रूपानुसारिणीति कथ्यते॥

जगन्नाथबलभद्रौ यदा देहे समन्वितौ।

तदा स चतुर्भुजो देवो जगदीशः स साक्षात्॥

जगन्नाथबलभद्रप्रद्युम्नानिरुद्धसंयुतः।

एकस्मिन् देहे संयुक्तोऽष्टबाहुः स साक्षात्॥

💓

श्रीजगन्नाथ-बलभद्र-शेषनागतत्त्ववर्णनम्

जगन्नाथः परमब्रह्म आदिदेवः सनातनः।

बलभद्रः तस्य अंशः, जगन्नाथप्राणरूपः॥

शेषनागः अनन्तदेवः बलभद्रांशस्वरूपः।

विश्वभारधरणहारः आदिदेवः सनातनः॥

💓

श्रीजगन्नाथलीलामृतम्

श्री जगन्नाथः धरातले अवतीर्णः मायया मनुष्यरूपेण।

धर्मार्थं रक्षणाय तस्यांशावतारैः सहितः क्वचित् अवतीर्णः।

ब्रह्मादिदेवगणाः मनुष्याश्च तम् ज्ञातुं न समर्थाः;

केवलं तस्य भक्तास्तस्यैवानुग्रहेण तमवगन्तुं समर्थाः।

एवमेव श्रीजगन्नाथस्य लीला युगे युगे प्रवर्तते;

एवमेव सः भूभारं हरति धर्मशिक्षां च संस्थापयते।

श्रीजगन्नाथः परमेश्वरः, यस्मिन् परमज्ञानं नित्यं प्रकाशते।

तस्मिन् न कदाप्यधर्मो वर्धते, धर्मः सत्यं च नित्यं विराजते॥

💓

ॐ अस्य श्रीविष्णु-शतनाम-स्तोत्रस्य ।

अनुष्टुप्छन्दः ।

श्रीमहाविष्णुः (श्रीजगन्नाथः) देवता ।

श्रीलक्ष्मीप्रसाद-सिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः ॥

छन्दः - अनुष्टुप् ।

देवता - श्रीमहाविष्णुरेव श्रीजगन्नाथः ॥

स्तोत्रम्

विष्णुः नारायणो देवो वासुदेवो महाबलः ।

महाविष्णुर्दामोदरः प्रद्युम्नोऽनिरुद्धकः ॥ १ ॥

हृषीकेशो महामायो माधवो गोविलोचनः ।

पुरुषोत्तम जनार्दनः पद्मनाभोऽच्युतोऽनघः ॥ २ ॥

अनन्तः शेषशायी च मधुसूदन ईश्वरः ।

त्रिविक्रमो वामनोऽपि केशवो नरसिंहकः ॥ ३ ॥

वराहो हयग्रीवश्च श्रीपतिः लक्ष्मीपतेः प्रभुः ।

जगन्नाथो रंगनाथो गिरिधारी मुकुन्दकः ॥ ४ ॥

अच्युतानन्द जगद्गुरुर्वेदात्मा योगनायकः ।

आदिदेवः सर्वेशोऽपि माधवप्रिय उच्यते ॥ ५ ॥

बलभद्रश्च विश्वेशो विश्वरूपोऽथ सांप्रतं ।

सत्यनारायणो देवः परब्रह्म सनातनः ॥ ६ ॥

सत्यव्रतः शरण्यश्च शरणागतवत्सलः ।

भक्तवत्सल हरिर्देवः कृष्णो रामेश्वरः प्रभुः ॥ ७ ॥

बलरामो महाशक्तिः श्यामसुन्दर एव च ।

चतुर्भुजोऽथ पीताम्बरः सुधर्शनधरः प्रभुः ॥ ८ ॥

शङ्खचक्रगदापद्मधरः श्रीवैष्णवेश्वरः ।

वैकुण्ठो जगतां नाथः सृष्टिकर्ता सनातनः ॥ ९ ॥

पालनकर्ता लोकानां संहारकर्ता हरिः प्रभुः ।

दयासिन्धुस्तथा चैव करुणानिधिरव्ययः ॥ १० ॥

कालेश्वरस्त्रिलोकनाथः परशुराम एव च ।

रामचन्द्रो जगन्नाथः कृष्णो द्वारकाधिपः ॥ ११ ॥

गोपालो मुरलीधारी मुरारी यदुनायकः ।

दयामयो ब्रह्मण्यश्च धर्मसंस्थापकः प्रभुः ॥ १२ ॥

कालियन्तक गोवर्धन-धारी यशोदानन्दनः ।

देवकीनन्दनो देवो वसुदेवानन्दनो हरिः ॥ १३ ॥

परमेश्वर उपेन्द्रोऽज्ञेयः सर्वगतः प्रभुः ।

अखिलेशो जगन्नाथः कालपुरुष एव च ॥ १४ ॥

ब्रह्मविद्यायज्ञरूपश्च विश्वात्मा जगतां प्रभुः ।

आदिकेशव श्रीधरश्च चक्रधारी सनातनः ॥ १५ ॥

नन्दकायुधधारी च भक्तानुकूल एव च ।

सर्वेशः शरणं नित्यं जगत्पालक ईश्वरः ॥ १६ ॥

नित्यः श्रीनिवासश्चानन्तवीर्योऽज एव च ।

श्रीमन्नारायणो देवो गोवर्धनगिरिधरः ॥ १७ ॥

इति श्रीविष्णु-शतनाम-स्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥

★

भक्तवत्सलत्वम्

नाहं स्वतन्त्रः अत्र, भक्ताधीनः सदा ह्यहम्।

भक्तेषु मे स्थिता प्रीतिः, ते मे सदा प्राणसमाः ॥

अहम् अस्वतन्त्रः नित्यं, भक्तपराधीन एव च।

स्नेहबन्धेन बद्धोऽस्मि, प्रेम्णा परिकर्षितः॥

न मे स्वार्थः कदाचित् स्यात्, भक्तानां तु सुखं मम।

तेषां विनाशे दुःखं मे, तेषां हर्षे सुखं मम॥

यथा जननी पुत्रे स्वप्राणान् अपि अर्पयेत्।

तथाहं स्वात्मानं भक्तजनाय ददाम्यहम्॥

★

भक्तवत्सल्य-स्तोत्रम् (2)

नाहं स्वतन्त्र एवात्र, भक्ताधीनः सदा ह्यहम्।

भक्तेषु स्थिता मम प्रीति, ते मम प्राणसखा परमः॥

ये भक्ताः शरणं यान्ति, तेषां रक्षां करोम्यहम्।

नाहं जहामि तान् भक्तान्, मयि ते नित्यशरणम्॥

★

वैष्णवधर्म।

सर्वत्र भगवन्तं पश्यति यो भक्तः भक्त्या सदा स्थितः।

आत्मानं च भगवति पश्यन् स एव परमो वैष्णवः स्मृतः॥

यदि मनसि कश्चिदभिमानः तिष्ठति, वैष्णवाः न वयम्।

अभिमान-काम-क्रोध-लोभ-मोह-त्यागेन वैष्णवा भवामः वयम्॥

अथ वैष्णवस्य लक्षणम्

परमो वैष्णवः सदा चिन्तयति श्रीहरिपदम्।

परमो वैष्णवः सदा अनुभवति स्वात्मानं तुच्छम्॥

परमो वैष्णवः सदा धारयति अमानित्वम्।

परमो वैष्णवः सदा सहिष्णुः, सदा उत्तमः॥

परमो वैष्णवः सदा भावयति श्रीहरिमुखम्।

परमो वैष्णवः हरिं चिन्तयति निरन्तरम्॥

इति वैष्णवधर्मवर्णनं सम्पूर्णम्॥

★

अनन्तो हरिः, अनन्ता हरिकथा,

अनन्तानि शास्त्राणि॥

(मुक्त छंद )

अनन्तो हरिरव्यक्तो लीलाश्चास्यानन्ताः।

शास्त्राण्यप्यनन्तानि कथाश्चास्यानन्ताः॥ 

अनन्तोऽस्य गुणो दिव्यो नास्ति तस्य परिसीमना।

न कश्चिज्जानाति पूर्णं तस्य दिव्यं चरितं नरजनाः॥

नादिर्न चान्तो यस्य प्रभोर्नित्यविभूतिषु।

अनन्तेऽस्मिन् हरेः कीर्तिः प्रवहत्येव मे चेतसि॥

निष्कामकर्मणा नित्यं निष्कामधर्मपालनात्।

लभ्यते स हरिः साक्षान्निष्कामभावनात्॥ 

☆

अनन्त-हरि-लीला-शास्त्रम्

अनन्तो हरिरव्यक्तो, लीलाश्चास्यानन्ताः।

शास्त्राण्यप्यनन्तानि, कथाश्चास्यानन्ताः॥

अनन्तोऽस्य गुणो दिव्यो, नास्ति तस्य परिसीमा।

न कश्चिज्जीवो वेत्ति पूर्णां तस्य महिमाम्॥

नादिर्न चान्तो यस्य, नास्ति तस्य परिमितता।

अनन्तेऽस्मिन् हरेः कीर्तिः प्रवहति मम चेतसा॥

निष्कामकर्मणा नित्यं, निष्कामधर्मपालनात्।

लभ्यते स हरिः साक्षान्निष्कामभावनया॥

★

शास्त्रलोकाचारः

(मुक्त छंद )

यस्य वस्तुनः शास्त्रे नास्ति विवरणम्।

सदाचारेण भवति तत् स्थानपूरणम्।

★

शास्त्रलोकाचारः

यस्य वस्तुनः शास्त्रे विवरणं नास्ति,

तस्य स्थानपूरणं सदाचारेण भवति।

★

शास्त्रेषु पूर्णसत्यस्वरूपम्

[पूर्णसत्यस्य अन्वेषणम्]

(मुक्तछन्दः)

श्रीरामायणे न दृश्यते संपूर्णं सत्यं।

पुराणेष्वपि न विद्यते पूर्णं ज्ञानम्।

विविधकारणैः तानि सर्वाणि आच्छादयन्ति पूर्णसत्यम्॥

★

शास्त्रेषु पूर्णसत्यस्वरूपम्

[शास्त्रातीतं सत्यम्]

 (मुक्तछन्दः)

श्रीरामायणे न दृश्यते संपूर्णं सत्यं।

पुराणेष्वपि न विद्यते पूर्णं ज्ञानम्।

विविधकारणैः तानि सर्वाणि आच्छादयन्ति पूर्णसत्यस्वरूपम्॥

★

★

धर्मपालनम्

सर्वे पृच्छन्ति मां धर्मं - "कुतः शिक्षितो भवान्?"

अहमुक्तवान् - यत्र यत्र दृष्टवानस्मि, तत्र तत्र शिक्षितोऽहम् ॥

रामोऽप्यागत्य कृतवान् कर्म, कृष्णोऽपि तदनु कृतवान् कर्म।

कर्तव्यकर्मविहीनस्य कथं स्यात् मम धर्मसाधनम्?

अथ धर्मपालनस्य अवहेलनम्

वृद्धावस्थायां भक्तिं करिष्यामीति चिन्तनम् अनुचितम्,

यस्मात् कश्चिन्न जानाति न भविष्यत्कालं न च मरणकालम् ॥

यः धर्मपालने ब्रह्मणि प्रकृतौ च करोत्यवहेलनाम्,

तस्य सर्वं क्रियाकर्म यागयज्ञश्च भवति  निष्फलम्।

यः धर्मपालने ब्राह्मणान् भक्तवृन्दं च करोत्यसम्मानम्,

जगन्नाथजनार्दनस्तस्य कदापि न भवति प्रसन्नः ॥

★

बालगोपालेन ईश्वरलाभः

(मुक्तछन्दः)

मानवो धर्मं कर्म च न जानन्नपि गृहे स्थापयति बालगोपालम्।

चिन्तयन्ति ते,बालगोपालस्य सेवया एव  प्राप्स्यन्तीति परं पदं।

धर्मं वदति वारं वारं,ईश्वरप्राप्तौ प्रथमं शुद्धं मनोऽवश्यकम्।

निष्कामं कर्म,निष्कामो धर्मो,भक्तिर्भक्तसम्मानश्च  प्रयोजनम्॥

★

बालगोपालेन ईश्वरलाभः

(मुक्तछन्दः)

मानवोऽजानन् धर्मं कर्म च गृहे स्थापयति बालगोपालम्।

चिन्तयन्ति ते, बालगोपालस्य सेवया एव प्राप्स्यन्ति परं पदम्।

धर्मं वदति वारं वारम्, ईश्वरप्राप्तौ शुद्धं मनः प्रथमम् आवश्यकम्।

निष्कामं कर्म, निष्कामो धर्मः,भक्तिः भक्तसम्मानश्च परमं साधनम्॥

★

अध्ययन-प्रचार-अध्यापन

अधिकारनीतिः

(मुक्तछन्दः)

सर्वेऽपि शास्त्रं पठितुं समर्हाः,

न जातिभेदो न च लिङ्गवर्जाः।

न जन्मना कश्चन वर्जनीयः,

सत्यस्य मार्गेऽधिकारयोग्यः॥

यो बोधयेद् अन्यजनं हि सम्यक्,

तस्यास्ति ज्ञानं यदि सुसम्यक्।

अज्ञानयुक्ता कथिता हि वाचः,

नयन्ति लोकान् विपथं भ्रंशम्॥

तस्मात् सनातनधर्मोऽयं ब्रूते,

न सर्व एवोपदिशन्ति शास्त्रे।

येषां तु ज्ञानं विशदं विमुक्तं,

ते एव लोकाय प्रदिशन्ति मार्गम्॥

☆

अजपाजपः

प्रथमं वाचिकजपः सुस्पष्टो मनोहरः ।  

शब्दान् प्रत्यक्षतो वेत्ति निरन्तरस्मृतिपरः ॥  

ततः शनैः शनैरन्तर्मन्त्रः स्वयं निनादति ।  

न यत्नोऽत्रावशिष्यते सुखपूर्णं प्रवर्तते ॥  

मन्दं मन्दं प्रवृत्तोऽयं न ममाधिपतिः क्वचित् ।  

मानसोऽयं जपः स्वाभाविकः सुसमाहितः ॥  

वातवेग इवायं तु स्वयमेव प्रवर्तते ।  

वनान्तरेषु सङ्गीतमिव शान्तं निराकुलम् ॥  

अन्ते कर्तृत्वभावोऽयं क्षीणो भूत्वा प्रकाशते ।  

निःशब्दा निश्चला प्रज्ञा चिदानन्दघना भवेत् ॥  

प्राणस्पन्दः स्वतः सूक्ष्मः कुण्डलिन्याः प्रवर्तते ।  

अनाहतनिनादोऽयं हृदि मन्त्रज्योतिरव्ययम् ॥

★

शास्त्रार्थबोधयोग्यता

शास्त्रार्थबोधाय विवेकयुक्ता

सूक्ष्मा बुद्धिर्विज्ञानयुक्ता ।

युक्तिप्रधाना प्रबुद्धा बुद्धिः

तद्विना न सिद्ध्येत् गूढार्थगतिः॥

★

शास्त्राध्ययननीति।

गुरुपादाम्बुजयोगेन शास्त्रमध्येत न संशयः।

यथा प्रदीप्तदीपः तमो नाशयति तत्त्वतः॥

निहत्य मोहजालं गुरुः सत्यं तत्र न संशयः।

शास्त्रार्थसमीक्षया तेन मोक्षमार्गः प्रसस्तय॥

★

ज्ञानदाननीतिः - नियमः

(मुक्तछन्दः)

यो यावद् ज्ञानधारणसमर्थः स्यात्,

तस्य तावत् ज्ञानं स्वाभाविकं भवेत्।

यो यदा यावत् ज्ञानलाभयोगः स्यात्,

तस्मै तु ज्ञानदानमेव कर्तव्यम् सदैव॥

भिन्नोऽयं व्यवहारः सदाऽपि परिहर्तव्यः,

अनिष्टफलत्वात् स परिगृहीतः परिहर्तव्यः।

यः सदा ज्ञानकामः प्रणतः समर्थः प्रयत्नवान्,

तस्मैव ज्ञानं देयं नान्यस्मै कदाचन॥

एष नूनं संसारस्य नित्यो नियमः।

💓

धर्मः-धर्माचार्यः

यत्र राज्ये धर्माचार्यो भवति नृपदासः।

तद्राज्यं तं च नृपं कालः करोति ग्रासम्॥

धर्माचार्यः स्वतन्त्रः स्यात्, न तु नृपदासः।

अन्यथा सम्पद्यते धर्मस्य सर्वनाशः॥

💓

 सत्यधर्ममहिमा

(व्यक्तिकेन्द्रितभाव)

सत्यं वचनं, सत्यस्य पालनम्।

महान् धर्मः, महान् अर्पणम्।

सत्यपथि सत्ये स्थितिः,

स दुर्लभः, सः निर्मलः॥

💓

सत्यधर्ममहिमा

(तत्त्वप्रधानभाव)

सत्यं वचनं, सत्यस्य पालनम्।

महान् धर्मः, महान् अर्पणम्।

सत्यपथि सत्ये स्थितिः,

तत् दुर्लभं, तत् निर्मलम्॥

★

मायां मोहं दुःखं हरति ईश्वरतत्त्वम्।

[संसारसत्यदर्शनम्]

(मुक्तछन्दः)

चिकित्सकः न निवारयितुं शक्नोति मायां मोहं च दुःखम्।

केवलम् ईश्वरतत्त्वं निवारयितुं शक्नोति मायां मोहं च दुःखम्॥

केवलम् एतत् ईश्वरतत्त्वं संसारस्य एकमात्रं परमं सत्यम्।

यः जानाति एतत् ईश्वरतत्त्वं सः जानाति संसारस्य सत्यम्॥

यः जानाति संसारसत्यं स पश्यति निजानन्दरूपम्॥

★

संसारधर्मन्यायविचारः

(मुक्तछन्दः)

पितुः अपराधे मातुः दण्डनं महद् अहितकरम्।

पुत्रवधूकृते दोषे पुत्रस्य दोषारोपणम् अति अनिष्टकरम्।

गृहे गृहे, देशे देशे च युद्धविवादं अत्यन्तम् अनिष्टकरम्।

एकस्य दोषे दशजनदण्डनं कदापि न हितकरम्।

संसारस्य अस्मिन् क्लेशे न्यायशान्त्योः समर्थनं श्रेयस्करम्।

एषः सनातनधर्मस्य परमः शाश्वतः नित्यः नियमः।

💓

विधिव्यवस्था-नीतिश्लोकः 

विधिव्यवस्थासमस्यायाः कारणात् स्वहस्तगाः ।

जनाः भवन्ति दण्ड्याश्च ये न विध्यनुयायिनः ॥

शापं दातुमिच्छमानः स लघ्वपापी प्रकीर्तितः ।

अधिकारिण एव दोषो यो न विध्यनुगो भवेत् ॥

स्वशक्तिदुरुपयोगेन शापं यो ददाति हि ।

स पापिष्ठतमो ज्ञेयो विधिध्वंसकरः सदा ॥

★

भिक्षायाचनं

भिक्षायाचनं दानं न हि गृह्णीयात् कदाचन।

ऋणी हि भवति संसारे मानवः दानग्रहणेन॥

अन्त्य एव विकल्पोऽयं, न धर्म्यः स कदाचन।

स्वकर्मणा वर्तेतैव न याचनवृत्तया कदाचन॥

धनार्जन–दानग्रहण–नीतिवचनम्

शृणुत भक्तजनाः एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

अकारणम् अप्रयोजने परधनग्रहणं न विधेयम्।

बुद्धि–विद्या–श्रमैरेव धनोपार्जनं कर्तव्यम्।

एष एव सनातनधर्मस्य सत्यः सनातननियमः।

अकारणम् अप्रयोजने दानग्रहणं न विधेयम्।

असमर्थतायां, धर्मसङ्कटे एव, दानग्रहणं समीचीनम्।

एष एव सनातनपरम्परायाः वास्तविकः सत्यनियमः॥

अथ दानग्रहणयोग्यता-विवेचनम्।  

सद्गुणैः शीलसम्पन्नो दरिद्रो दम्भवर्जितः।  

सत्चरित्रो अल्पेन सन्तुष्टः स एव ईश्वरभक्तः॥

एवं गुणसमायुक्तो सज्जनो नित्यं प्रशस्यते।

स दानग्रहणयोग्यः धर्मविद्भिः प्रकीर्त्यते॥

दुष्टाचारोऽलसो मूढो दम्भयुक्तोऽधमः स्मृतः।

अविद्वान् धर्मविमुखश्च सततं पापकर्मरतः॥

एवं गुणविहीनो यः स दानप्रतिग्रहेऽयोग्यः।

तस्मै दत्तं वृथा ज्ञेयं धर्मविद्भिः प्रकीर्तितम्॥

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

अकारणम् अप्रयोजने परधनग्रहणं न विधेयम्।

★

सत्यस्य मौनम् 

(पृथिव्याः यथार्थता)

(मुक्तछन्दः)

न कश्चित् श्रोतुमिच्छति, न कश्चित् सत्यमिच्छति।

सर्वे वक्तुमिच्छन्ति, स्वकथां स्वनाम च॥

न कश्चित् श्रोतुमिच्छति, सर्वे मानगर्विताः।

स्वार्थे मग्नाः जनाः सर्वे, परवाक्यं न शृण्वन्ति॥

आपदि सम्प्राप्तायां तु, सत्यं ज्ञातुमिच्छन्ति।

पूर्वं तु न कश्चिदेव, कदाचन तत्त्वं वेत्ति॥

सर्वे यशःप्रचारेण, स्वनाम विस्तारयन्ति।

सत्यं तु नाङ्गीकुर्वन्ति, परवाक्यं न शृण्वन्ति॥

सत्यं तिष्ठति मौनेन, गर्वेणावृतचेतसाम्।

एषा लोके कठोरेव, पृथिव्याः यथार्थता॥

यः शुद्धात्मा स एवैतत्, जन्मनैव वेत्ति हि।

अन्ये मोहान्धचेतसः, न जानन्ति एव हि॥ 

श्रीजगन्नाथभक्तिमाहात्म्यम्।

जगन्नाथार्चनं नित्यं दुष्करं परमं स्मृतम्।

अन्यदेवानां चित्तं स्वल्पसेवया प्रसन्नम्।

हरेर्भक्तजनाः सरलाः सदा दीनाः परिक्लिष्टकाः।

दीननिन्दिताः सन्ति ते, तेषां हृदि न हि दर्पाः॥

राज्यधनं न लभन्ति, तथापि हृष्यन्ति चेतसा।  

सर्वदा स्नेहमग्नाः सन्ति जगन्नाथसन्निधौ स्थिताः॥

राज्यलाभसमृद्ध्यादि लब्ध्वा मदान्धा भवन्ति।

स्वदातारं विस्मरन्ति, भक्ता भगवानं न विस्मरन्ति॥

जगन्नाथार्चनं नित्यं दुष्करं परमं स्मृतम्।

अन्यदेवानां चित्तं स्वल्पसेवया प्रसन्नम्।

हरेर्भक्तजनाः सरलाः सदा दीनाः परिक्लिष्टकाः।

दीननिन्दिताः सन्ति ते, तेषां हृदि न हि दर्पाः॥

राज्यधनं न लभन्ति, तथापि हृष्यन्ति चेतसा।  

सर्वदा स्नेहमग्नाः सन्ति जगन्नाथसन्निधौ स्थिताः॥

इति श्रीजगन्नाथभक्तिमाहात्म्यवर्णनं सम्पूर्णम्।

💓

चतुर्व्यूह‑ब्रह्म‑गायत्री‑मन्त्रः

ॐ चतुर्व्यूहरूपं विद्महे

तुलसीपवित्रं धीमहि।

तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात्॥

💓

शुद्धस्वरूप‑ब्रह्म‑गायत्री‑मन्त्रः

(ब्रह्म-गायत्री-मन्त्रः)

ॐ चतुर्व्यूहरूपं विद्महे

शुद्धस्वरूपं धीमहि।

तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात्॥

वेददृष्ट्या मूर्तिस्नानम्

न वेदमन्त्रेषु क्वापि दुग्धाभिषेको विधीयते,

न श्रुतिषु प्रतिमास्नानं स्पष्टतया प्रकीर्त्यते॥

नाग्निहोत्रेषु देवस्य दुग्धस्नानं प्रकाशितम्,

न सोमयागेषु तद्वाक्यं विधिरूपेण निर्दिष्टम्॥

अग्नये घृतधारास्तु वेदमन्त्रैः प्रदीयते,

सोमो यागेषु विधिना श्रद्धया प्रविधीयते॥

आपः शुद्ध्यै प्रशस्यन्ते मन्त्रशक्तिप्रबोधिताः,

सत्यं ब्रह्म सनातनं ऋषिभिः सम्प्रकीर्तितम्॥

न देवो दुग्धधाराभिः तुष्यति स्वमहिम्नि हि,

पूर्णस्य न किमप्यस्ति आवश्यकं कदापि हि॥

भक्त्या तु रूपकल्पनया प्रेमधारा प्रवर्तते,

तया जगदपि देवत्वं भावतः प्रतिपद्यते॥

★

॥ श्री नारायणाष्टकम् ॥

नमामीश्वरं सच्चिदानन्दरूपं,

परं ब्रह्म देवैर्वर्णनीयरूपम्।

तव लीला अनन्ता तव रूपमनन्तं,

न जानन्ति वेदाः न ब्रह्मादिदेवा:॥ (१)

नमो देवदेव अनन्तविष्णो,

प्रसीद प्रभो दुःखसिन्धौ निमग्नम्।

स्वलीलाभिरानन्दकुण्डे निमग्नं,

मां उद्धर त्वं करुणासिन्धुरेव॥ (२)

इदं ते वपुर्नाथ बालं सुशोभं,

सदा मे मनस्येव नित्यं विराजेत्।

मुहुर्मुहर्दृष्ट्या तवाधरशोभां,

पिबेयं मनो मे न तृप्तिं प्रयाति॥ (३)

इदं ते मुखाम्भोजमत्यन्तशोभं,

कुन्तलैः स्निग्धैरलंकृत्ययुक्तम्।

भक्तानां हृदिस्थं मनोज्ञं सुदिव्यं,

प्रेम्णा पुनः पुनर्वन्दे नमामि॥ (४)

कृपादृष्टिवृष्ट्या कृपां कुरु नाथ,

अनाथं सदाऽहं दयां त्वं प्रयच्छ।

न मोक्षं वृणेऽहं न चाप्यन्यकामं,

भवद्भक्तिमेव प्रसीद प्रभो मे॥ (५)

यथा पूर्वभक्तान् कृपया विमुक्तान्,

अकार्षीर्भवान् मोक्षदं दीनबन्धो।

तथा मां विमोच्य प्रदेहि प्रभो त्वं,

स्वभक्तिं परां प्रेमरूपां दयालो॥ (६)

नमो भगवते तेजसा भासमान,

यस्यान्तर्गतं विश्वमेतत् समस्तम्।

नमो ब्रह्मणे ते नमो विश्वरूपिन्,

नमोऽनन्तलीलाय देवाय तुभ्यम्॥ (७)

नमामीश्वरं सच्चिदानन्दरूपं,

परं ब्रह्म देवैर्वर्णनीयरूपम्।

नमो देवदेव अनन्तविष्णो,

प्रसीद प्रभो दुःखसिन्धौ निमग्नम्॥ (८)

💓

श्रीनारायण आरती

ॐ नमो नारायणाय, जगदीश प्रभो दयामय ।

भक्तजनार्तिहर्तारं, वन्दे त्वां करुणामयम् ॥

त्वमेव माता च पिता, त्वमेव शरणं मम ।

त्वमेव परमं ब्रह्म, त्वमेव हृदि संस्थितं ॥

दुःखदारिद्र्यनाशाय, भवभीतिविनाशाय च ।

भक्तानां मंगलदाता, नमस्ते पुरुषोत्तम ॥

करुणासागर देवेश, मां पालय कृपामय ।

अज्ञानतिमिरं हत्वा, भक्तिं मे हृदि वर्धय ॥

पापविकारसंहारिन्, दीनबन्धो परमेश्वर ।

भक्तिसेवाप्रदः त्वं, रक्ष मां जगदीश्वर ॥

ॐ जय देव जगन्नाथ, जय विष्णो सनातन ।

क्षणेन हर मे क्लेशान्, नमामि त्वां जनार्दन ॥

चतुर्व्यूह स्तुति॥

शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशम्।

विश्वाधारं परं देवं सर्वदुःखप्रणाशनम्॥

सर्वलोकनाथं देवं दयानिधिं नमाम्यहम्।

वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम्॥

शान्ताकारं जगन्नाथं बलभद्रं सहानुगम्।

प्रद्युम्नानिरुद्धयुक्तं नारायणमनामयम्॥

चतुर्व्यूहरूपिणं देवं नमामि परब्रह्म परम्।

नमामि तव पादपङ्कजम् शरण्यं भक्तवत्सलम्॥

शेषाङ्गशायिनं देवं महालक्ष्मीसमन्वितम्।

परमात्मानमीशानं प्रकृत्याः पतिमव्ययम्॥

सर्वभूतहितं शान्तं नित्यं सच्चिदानन्दरूपिणम्।

ध्यानमूलं जगद्गुरुं वन्दे देवम् सनातनम्॥

चतुर्व्यूहरूपिणं देवं नमामि परब्रह्म परम्।

नमामि तव पादपङ्कजं शरण्यं भक्तवत्सलम्॥

भवबन्धविनाशाय भक्तानां परमं सुखम्।

नामस्मरणमात्रेण फलं प्रदातुं जनार्दनः॥

निर्मलसङ्काशं तेजस्विनम् लोकातीतं निरञ्जनम्।

योगिध्येयं अनावृतं स्वयंप्रभं सनातनम्॥

न मेऽस्ति शरणं नाथ त्वत्तोऽन्यः परमेश्वरः।

त्वत्पादाम्बुजमाश्रित्य मोक्षमाप्नोति मानवः॥

★

The Path of Worship of the Form 

and the Formless God

The Path of the Form and the Formless Divine

(Free Verse)

The Formless-silent, vast, unseen,

Beyond all thought, where none has been.

No color there, no shape, no name,

A boundless, ever-equal flame.

The mind that clings to sound and sight

Finds not its hold in endless Light.

It wanders still, by senses led,

Through paths where fleeting shadows spread.

How shall one grasp the Infinite,

Who knows the world by touch and sight?

The embodied soul, in nature tied,

Seeks something near, not vast and wide.

Thus the saint spoke with gentle art-

“Let form be the bridge for the heart.”

In image pure, in name divine,

The restless mind begins to align.

Through eyes that see, and hands that serve,

Through love that flows with steady nerve,

The finite bows to the Supreme,

And wakes at last from transient dream.

The idol is not stone alone,

But a step toward the Unseen Throne.

From form to formless, path is made,

Where fear dissolves and doubts all fade.

So worship Him in form you know,

Let love within you deeply grow-

For through that form, with heart made still,

You touch the One beyond all will.

★

The sacred Texts

The Right to Read, Preach and Teach

All souls may read the sacred lore,

No caste or creed can bar that door.

No birth, no gender can deny,

The quest for truth that dwells on high.

Yet one who speaks and dares to guide,

Must hold true wisdom deep inside.

For words untrue, by ignorance spread,

Lead many minds by falsehood led.

Thus Sanātan Dharma makes it clear,

Not all who read should always steer;

But those with wisdom, pure and true,

May share the light for all to view.

★

When Religion Loses Its Sanctity

Just as a river, once deep and wide,

Turns into dust when its streams have died,

So too does faith, when truth departs,

Grow faint and hollow in human hearts.

When it loses divine laws, pure and free,

Its purity fades in silence-none can see.

When form remains but the soul is gone,

Its sacred light no longer shines on.

Rituals linger, but love and devotion fade,

Like shadows cast where light once played.

The words are spoken, the acts are done,

Yet lack the warmth of the inner sun.

For true religion is not mere name,

Nor rigid rule, nor outward claim;

Its life resides in the spirit’s flame,

In truth, in love-forever the same.

When essence lives, it shines so bright,

A guiding force, a path of light;

But drained of soul, it cannot remain-

A lifeless form, an empty frame.

★

The Reality of Life

(Divine Spell of Life)

God grants to every soul a span,

A silent gift, unseen by man.

Within the heart it softly lies,

A hidden flame that never dies.

Some use this spell to spread the light,

And kindle hope in darkest night.

While others wander, lost in chase,

Of fleeting dreams and empty race.

This spell is freedom, this is choice,

Bestowed on all with silent voice.

To shape one's path, to rise or fall,

The Divine entrusts this gift to all.

Yet when the spell draws near its end,

No wealth nor power can defend.

The body turns to dust again,

Released from time and mortal pain.

But deeds of truth, the seeds once sown,

Shall live when earthly breath has flown.

For life’s a sacred role we play,

Till time dissolves the fleeting day.

💓

The Meditation of Lord Krishna

Who shall He worship-He, the One,

From whom arise the moon and sun?

No higher truth exists above

He dwells within His Self in love.

He seeks no distant deity,

Nor needs a refuge, none but He;

The source of all, the primal flame,

He rests absorbed in His own Name.

As taught in Bhagavad Gita, clear,

He, the supreme soul, near and dear.

And in Srimad Bhagavatam we see,

He, the Lord-he is the master key.

The formless Brahman, vast, supreme,

Is but His own eternal gleam;

No second truth, no separate key,

He is the one reality.

But those who seek some truth apart

Still wander far from wisdom’s heart;

Not knowing Him nor Shastra’s core,

They miss the One forevermore.

★

True Knowledge

God is Creator of all that is,

The source of life, of cosmic bliss.

God is Sustainer of all that lives,

A silent grace that ever gives.

God is the One where all streams end,

Beyond all forms and fleeting dreams.

To know this truth deep in the soul

Is true knowledge, makes one whole.

★

The Purity of True Knowledge

God said: no treasure shines so bright,

As knowledge pure, the soul’s true light.

When yogis pure in heart attain,

Truth is revealed by God again.

No flame so pure, no vision clear,

Dispels the night of doubt and fear.

It fills the heart with inner light,

A truth long veiled now comes to light.

Not gained by words nor fleeting art,

Nor born where restless passions start.

But in the depths of tranquil will,

It dawns when mind and breath are still.

One who walks the inward way,

Where mind and thought in silent purity stay.

In yoga deep, with spirit aligned,

Finds living truth within the mind.

When self and God no more divide,

And ego’s fleeting shadows slide,

Then knowledge pure begins to rise,

A living truth the soul realizes.

No outer proof is needed then,

Nor borrowed thoughts of other men.

For one who dwells in union true,

Sees all sustained by One, in sacred view.

---------------------------------

One-Line Essence of this Poem:

True knowledge does not arise from

the outer world, but from inner

purity and the stillness of the soul;

it is revealed by God.

💓

True Worship

For worship there is no time,

No need for bell or chant or chime;

God only sees devotion, not time-

A loving heart is truth sublime.

God does not see what you offer,

Nor judge the outer golden cover;

He only sees respect hidden in the wrapper,

The silent faith you gently offer.

No wealth nor grand display He sees,

No costly gifts or rituals please;

A humble heart bowed down in prayer

Brings the Lord to dwell and hear.

So worship not by hour or art,

But with a pure and faithful heart;

Where love and reverence shine in heart,

There begins true worship, devotion’s start.

★

From Repetition to Remembrance

(The Unspoken Chant)

[अजपा जप]

At first I whisper, soft and slow,

Each sacred sound I come to know.

With steady will and focused mind,

I trace each word, no drift I find.

Then something shifts; I’m less in control,

The chant repeats deep in the soul.

No effort now, it flows with ease,

Like silent wind through forest trees.

At last, the sense of doer fades,

Pure awareness gently pervades.

No voice, no thought to shape or guide,

The mantra hums from deep inside.

★

नित्यं पुण्यभूमिं भारतम्

नित्यं पुण्यभूमिं भारतं दिव्यम्,

भगवान् अवतीर्यते भक्तसहितम्।

पवित्रपादरजःसिक्तधर्मधारा,

विश्वं प्रकाशति दीपः पुण्यप्रसारा॥

हरिहृदये श्रद्धा गभीरनभोमती,

धर्मः स्थिरः, वेदध्वनिं शृणोति।

ऋषिसन्तः पदचिह्नधूलिपूज्यं,

नित्यं पुण्यभूमिं भारतं शरणम्॥

गङ्गातरङ्गहिमालयशिखरस्थं,

भक्तिगीतं भवतु नित्यं भारतम्॥

धर्मदीपेन विराजति भारतं,

कालपरिवर्तनेऽपि नित्यं ध्रुवम्।

देशकालजात्यतीतं महत् सत्यं,

नित्यं पुण्यभूमिं भजत भारतं॥

★

धर्मदूषणम्–धर्मदूषणनिवारणम्

यः करोति धर्मेण व्यापारं, तस्य जीवनं केवलं असारम्।

यः करोति धर्मेण दर्पं, स तु अज्ञानी मूर्खसमः॥

यः करोति लोकदर्शनार्थं धर्मं, तस्य धर्मः व्यर्थं कर्म।

यः इच्छति धर्मं नियन्तुं, स अज्ञानी एव मूर्खसमः॥

यः वदति धर्मं केवलं वचनेन, नाचरति कर्मणा किञ्चित्।

तस्य वचनं निरर्थकं ज्ञेयं, शुष्कवृक्षफलमिव निश्चितम्॥

यः धर्मनाम्ना करोति हिंसां, स्वार्थ-सिद्ध्यर्थमेव नित्यं।

स अधर्मी धर्मवेषधारी सन् लोकान् मोहयति-एतदेव सत्यं॥

धर्मो न केवलं शास्त्रं, न च केवलं व्रतपूजनम्।

यत्र भक्तिभावः सत्याचारश्च, स एव हि शाश्वतो धर्मः॥

अथ धर्मदूषणनिवारणम्

ब्रह्मणा सृष्टाः जीवाः काले काले निर्मीयन्ते अनेके मिथ्येश्वराः।

ब्रह्मणं च अंशब्रह्मणं च न जानन्ति, हरिमीश्वरमित्याहुरज्ञानान्धकाराः॥

ब्रह्मणा सृष्टा एते जीवाः पुनः पुनः कुर्वन्ति धर्मस्य प्रदूषणम्।

भगवान् पूर्णब्रह्मैतत्पापं यथाकालं करोति मूलच्छेदम्॥

★

आत्मशुद्धेर्लक्षणम्- चित्तशुद्धिसाधनम्

चित्ते दृश्यते गद्गदभावः,प्रेमाश्रुभिः प्लावितं नयनम्।

हिच्काभिः सहितं रुदनम्,एतानि आत्मशुद्धेर्लक्षणम्॥

स्नानं दानं ध्यानं च, शुद्धं भोजनपानकम्।

जपस्तपः निष्कामकर्म, संस्कारस्य च पालनम्॥

श्रवणं कीर्तनं विष्णोः, स्मरणं च पदाम्बुजम्।

सेवनं पूजनं दास्यं, सख्यमात्मनिवेदनम्॥

निष्कामधर्मस्य नित्यपालनं, भगवतो नित्यमननम्।

एतेषां नियमिताभ्यासात्, चित्तशुद्धिर्भवेद् ध्रुवम्॥

★

भक्तलक्षणवर्णन

सदा सर्वत्र ईश्वरस्य दर्शनं, भक्तेः परं लक्षणम्।

परदुःखे दुःखितो भक्तः, परसुखे च सुखान्वितः॥

शुद्धाचारा दयापूर्णः, मितभाषी जितेन्द्रियः।

निन्दां न कुरुते कस्यचित्, सर्वेषां सत्यप्रियः ॥

सत्यप्रियः क्षमाशीलः, समदृष्टिः सुखदुःखयोः।

लोभमोहविनिर्मुक्तः, स भक्तः परमः स्मृतः॥

ईश्वरार्पितसर्वकर्मा, फलसङ्गविवर्जितः।

फलत्यागसमायुक्तः, सन्तुष्टः सततं स्थितः॥

नाहंकारं न मदं धत्ते, स्नेहं सर्वेषु विन्दति।

सर्वासक्तिविनिर्मुक्तः, विष्णुभक्तः विराजति॥

हरिभक्तः।

हरिभक्तो न कामयते अर्थम्, न कामयते उच्चपदम्

निष्कामप्रेमप्लावितनेत्रः हरिमयः तस्य प्राणः।

हरिभक्तो न कामयते पदवीं, न कामयते सम्मानम्।

निष्कामप्रेमप्लावितनेत्रः हरिमयः तस्य प्राणः।

न वादो न विवादोऽस्ति, एकान्तमेव तस्य प्रियम्।

न शिखा न तिलकं तस्य, हरिप्रेमैव तस्य बलम्।

श्री जगन्नाथाष्टकम्।

 

वैकुण्ठे विहरन् रसमय-भक्ति-गीत-तरङ्ग-लीलान्वितः।

मुरली-कल-गान-मधुर-मनोज्ञ-स्वरोद्गीत-लास्यरतः।

सुन्दर-सौरभ-तनुः करुणा-निधिः भक्त-वर-दान-प्रदः।

मम हृदये सदा स्थितः श्रीजगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥

वैकुण्ठे विराजन् कमल-सदृश-कान्ति-विभूषितः।

सर्व-देव-नमित-पदः सर्व-भक्त-हृदयान्तः स्थितः।

अखिल-जगत्-नाथोऽनन्तानन्द-सागरः।

मम हृदये सदा स्थितः श्रीजगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥

क्षीरार्णव-तरङ्ग-ललित-चन्द्र-कलाधर-सुन्दरः।

देव-नुत-पद-पङ्कज-रजो-राजित-भास्करः।

नारायणो भक्त-वर-दः मुरली-रव-मोहितः।

मम हृदये सदा स्थितः श्रीजगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥

गोलोक-सरोरुह-जल-तरल-लोचन-दीप्तिमान्।

लक्ष्मी-सहित-रस-रङ्ग-लीला-शालिन् सनातनः।

भक्त-जन-मानस-चन्द्रः त्रिभुवन-तमो-हरः।

मम हृदये सदा स्थितः श्रीजगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥

वैकुण्ठ-विहारी, नरक-भय-हारी, सुर-पालक ईश्वरः।

गोलोक-नट-वर-किशोर-रूप-लावण्य-सुन्दरः।

सर्व-जन-प्रियः, कृपामय-हृदयः सुखदः सर्वेश्वरः।

मम हृदये सदा स्थितः श्रीजगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥

सागर-माधवः क्षीरार्णव-शयनः श्रीहरि-रूपः।

गोलोक-भक्त-जन-रस-प्रवाह-वितरण-निश्नातः।

प्रेमानन्द-निधिः सर्व-देव-मुनि-मानितः श्री जगन्नाथः।

मम हृदये सदा स्थितः श्रीजगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥

गोलोक-कान्तः प्रेमरसामृत-वारिधिः अनन्तः।

वैकुण्ठ-भूषणो हरिः क्षीर-सिन्धोः प्रकाशकः।

भक्त-जन-जन्म-सफलः अनन्त-कृपामयः।

मम हृदये सदा स्थितः श्रीजगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥

सर्व-लोक-नाथः भक्त-प्रियः दीनजन-शरण्यः।

गोलोक-वैकुण्ठ-मणि-भास्वर-विग्रह-माधवः।

मम जीवनस्य गतिःनित्य-आनन्द-रूप-देवः।

मम हृदये सदा स्थितः श्रीजगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥

इति श्री जगन्नाथाष्टकम् सम्पूर्णम्।