Self-realization, Mukti (liberation) ,Moksha (final culmination)

This body, the gross one, is formed from the five elements of nature. Mind, intellect, the five vital airs, and the five organs of knowledge, Joined with the five organs of action together make the subtle body. This subtle body is indeed the eternal dwelling place of the eternal soul, the independent one.

Self-realization is the awakening to one’s true nature as the eternal Self, beyond the body, mind, and ego, etc.

Mukti (liberation) arises once that realization dissolves bondage created by ignorance, desire, pleasure, etc., and finally from "Jeev" (जीव) and "Yoni" (योनि).

Explanation on terms:

"Jeev" (जीव) refers to the individual living soul or being.

"Yoni" (योनि) means womb, source, or origin, often symbolizing the place or form through which the soul takes birth in the cycle of existence.

Moksha is the final culmination, where the liberated soul attains complete union with Brahman, beyond rebirth and limitation.

In simple terms, self-realization leads to Mukti, and Mukti leads to Moksha.

True self-realization arises through the purity of devotion.

Self-realization and spiritual realization

Self-realization reveals who we truly are; spiritual realization reveals our oneness with the Supreme.

Pure devotion purifies the heart → purified heart brings self-realization → self-realization brings liberation → liberation culminates in moksha.

Signs of a Purified Soul

When the heart is choked with sacred sound,

And love’s pure tears the eyes surround,

When sobs arise and melt the core 

These show the soul is cleansed once more.

★

Bhakti → Gyan → Vairagya

Principles and Practices for a Society Cultivating Pure Devotion

1.Selfless Action

Act without desire for personal reward.

Uphold dharma (righteousness) naturally in all duties.

2.Constant Vigilance and Purity of Mind

Keep the mind alert, disciplined, and focused.

Cultivate purity through continuous reflection and awareness.

3.Source of True Devotion

Recognize that a pure mind is the wellspring of devotion.

When the mind is pure, devotion arises naturally, eternal and unwavering.

4.Role in Society

A selfless person becomes a guardian of social responsibility.

Oppose injustice, uphold justice, and offer help spontaneously and compassionately.

Silence in unrighteousness.

Silence in unrighteousness is a sin,

It feeds the strength of those within.

The quiet witness, too, takes part in sin,

Both share the guilt in their soul & shine.

This truth endures through time and space,

This is the Eternal law none can erase.

💓

मोक्षतत्त्वम्।

मुक्त -छन्दः (Devanagari)

शृणुत भक्तजनाः, एतत्  सनातनं वचनम्।

जीवमोक्षतत्त्वस्य प्रधानम् उपादानम् ॥

येन तत्त्वेन जीवोऽयं प्राक् सृष्टो मूलकारणात् ।

तत् तत्त्वं ज्ञात्वा मनो निर्लेपं कृत्वा समर्पयेत् ॥

अधिष्ठात्रे समर्पणं सत्यं मोक्षप्रदं स्मृतम् ।

अनादिबन्धनच्छेदो विमुक्तिः परमं सुखम् ॥

सर्वेषां ऋणानां परिशोधनम् आवश्यकम् ।

एतानि कर्माणि जीवस्य मोक्षं प्रयच्छन्ति निश्चितम् ॥

 Daily Reading of 

the Gita and Bhagavatam.

Read ever the Gita, the Bhagavatam too 

These twin great lights lead the spirit through.

Forsake not their study, day or night,

Till Self is seen in the soul’s pure light.

★

5.Continuous Practice of Righteous Action

Perform actions consistently without selfish motives.

Ensure every deed is in harmony with justice and dharma.

6.Mindfulness and Love

Purity of mind is the foundation of all noble actions.

Such purity generates love, clarity, and illumination within the self.

7.Influence of Good Company

Keep the company of virtuous and wise individuals.

Through such association, purity, sattva (goodness), peace, and happiness flourish.

8.Cultivation of Inner Light

A pure mind gives rise to boundless love and spiritual illumination.

This inner radiance transforms the individual and uplifts the community.

9.Devotion in Community

Worship and practice devotion with sincere companions.

Learn together and grow collectively in spiritual understanding.

10.Realization of the Supreme

Direct experience of the supreme truth comes through pure devotion and mindfulness.

The guidance and grace of enlightened mentors make the path to liberation clear and attainable.

Self-realization and spiritual realization.

Self-realization reveals who we truly are; spiritual realization reveals our oneness with the Supreme.

The Principle of Liberation (Moksha)

One must first realize the primordial principle by which the living being came into existence in ancient times. Upon attaining knowledge of this principle, purify the mind of all attachments and discharge all obligations. Dedicate everything to the presiding deity of that very principle. Only then, with all offered to the deity, is true and pure liberation attained. This manifests as the severance of beginningless bonds of existence, and the rise of supreme bliss and highest fulfillment. It is pertinent to mention here that all debts must be duly cleared.

भगवान

यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्वातन्त्र्येण संस्थितः।

स एव परमात्मा पूर्णब्रह्म स श्रीभगवान् स्मृतः॥

भगवान

यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्थितः स्वातन्त्र्येण।

स एव परमात्मा पूर्णब्रह्म स हि कथ्यते श्रीभगवान्॥

★

भगवतत्त्वविवेचनम्

यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्थितः स्वातन्त्र्येण,

स एव परमात्मा पूर्णब्रह्मेति कथ्यते भगवान्॥

यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिमान् जगतः कारणं नियन्ता च,

स ईश्वरः स एव भगवान् परमब्रह्मादिदेवः सर्वेश्वरः॥

ईश्वरदेवतादर्शनम्।

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

पृथिव्यां जीवः कथं प्राप्नोति देवतानां दर्शनम्?

छायाज्योतिषु भक्तात्मा साक्षात् पश्यति देवम्।

आकाशनादं श्रुत्वा साक्षात् पश्यति देवम्॥

ईश्वरदर्शनं स्वधाम्नि स्वशरीरे च दृश्यते।

परधाम्नि सूक्ष्मदेहे च अवतारस्वरूपे दृश्यते॥

कदाचित् प्रमाणयुक्ते स्वप्ने ईश्वरं पश्यति भक्तज्ञानी।

एवमेव हि तानि सर्वाणि ईश्वरस्य प्रमाणानि सन्ति॥

आत्मशुद्धेर्लक्षणम् - चित्तशुद्धिसाधनम्

चित्ते दृश्यते गद्गदभावः,प्रेमाश्रुभिः प्लावितं नयनम्।

हिच्काभिः सहितं रुदनम्,एतानि आत्मशुद्धेर्लक्षणम्॥

स्नानं दानं ध्यानं च, शुद्धं भोजनपानकम्।

जपस्तपः निष्कामकर्म, संस्कारस्य च पालनम्॥

श्रवणं कीर्तनं विष्णोः, स्मरणं च पदाम्बुजम्।

सेवनं पूजनं दास्यं, सख्यमात्मनिवेदनम्॥

निष्कामधर्मस्य नित्यपालनं, भगवतो नित्यमननम्।

एतेषां नियमिताभ्यासात्, चित्तशुद्धिर्भवेद् ध्रुवम्॥

💓

भागवतधर्मः

सदा पवित्रे स्थाने वासः शुद्धभोजनसेवनम्।

सर्वकर्माणि संकल्प्य तानि ईश्वराय समर्पणम्॥

भक्त्या श्रद्धया संयुतं भगवतो वन्दनं पूजनं सदा।

भक्त्या श्रद्धया संयुतं सर्वदेवोत्सवं पालयेत् सदा॥

निष्कामकर्मसंपादनं भगवतः नित्यस्मरणम्।

निष्कामधर्मपालनं भगवतः नित्यमननम्॥

गूढं भागवततत्त्वं तु सर्वदुःखविनाशनम्।

यः सर्वेषु जीवेष्वेव ईश्वरं पश्यति सत्वरम्॥

एतदेव श्रेष्ठं धर्मम् ईश्वरवर्णितं परमपवित्रम्।

एतत् भागवततत्त्वं सनातनं सर्वदुःखविनाशनम्॥

इति भागवतधर्मस्य वर्णनं संपूर्णम्॥

💓

Knowledge Through Poetry (Especially in Sanskrit)

Knowledge expressed in poetry endures. Verse is easy to remember and simple to transmit, even without writing. In the Sanskrit tradition, wisdom was preserved orally for centuries, carried faithfully through sound and memory.

In Sanskrit especially, the power of sandhi allows sounds and meanings to unite within a single, flowing expression. Words do not stand isolated; they merge, resonate, and create a living current of meaning.

Poetry enters the heart through rhythm and resonance. No script is required—the Sanskrit word itself, woven through sandhi, shines complete and self-contained. It can travel intact from one heart to another.

Even in times of destruction, when manuscripts are lost and structures fall, poetry safeguards knowledge. Memory becomes the temple, sound becomes the scripture, and the living voice becomes the preserver of truth.

Thus, poetry is not merely ornamentation-it is a powerful vessel for holding, protecting, and disseminating knowledge across generations.

सनातनधर्मस्य सप्तकर्तव्यवर्णनम्

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सनातनं वचनम्।

मानवजीवने सप्तकर्तव्यपालनस्य वर्णनमिदम्॥

पुत्रपुत्रीधर्मः दाम्पत्यधर्मः मातृपितृसेवनम्।

कुलबन्धुपरित्राणं राष्ट्रसेवा च पञ्चमम्॥

देवप्रकृतिसंरक्षा षष्ठं धर्मस्य लक्षणम्।

आपद्धर्मः परो धर्मः सप्तमं सर्वरक्षणम्॥

इति सनातनधर्मस्य सप्तकर्तव्यवर्णनं सम्पूर्णम्।

पञ्चऋणोपदेशः

शृणुत भक्तजनाः, एतत्  सनातनं वचनम्।

प्रत्येकः जन्मनि लोके धारयत्येव पञ्च ऋणम्।

देवऋणं ऋषिऋणं पितृऋणं चतुर्थकम्-

समाज–राष्ट्रऋणं चैव प्रकृतेर्भूमिजं तथा।

एतानि पञ्च ऋणानि नित्यं स्मर्तव्यानि सदा॥

यज्ञेन देवऋणं हन्ति  ऋषेः ऋणम् स्वाध्यायेन।

पितॄणां ऋणं सन्तत्या च निवर्तते तर्पणेन॥

समाजऋणं सेवया स्यात् राष्ट्रऋणं स्वधर्मतः।

प्रकृतेरपि यदृणं तत्संरक्षणतः क्षयेत्॥

धर्मबुद्ध्या प्रयत्नेन यो नरोऽत्र समाचरेत्।

स एव परमं श्रेयो लभते नात्र संशयः॥

★

The Path of Worship of the Form 

and the Formless God

The Path of the Form and the Formless Divine

(Free Verse)

The Formless-silent, vast, unseen,

Beyond all thought, where none has been.

No color there, no shape, no name,

A boundless, ever-equal flame.

The mind that clings to sound and sight

Finds not its hold in endless Light.

It wanders still, by senses led,

Through paths where fleeting shadows spread.

How shall one grasp the Infinite,

Who knows the world by touch and sight?

The embodied soul, in nature tied,

Seeks something near, not vast and wide.

Thus the saint spoke with gentle art-

“Let form be the bridge for the heart.”

In image pure, in name divine,

The restless mind begins to align.

Through eyes that see, and hands that serve,

Through love that flows with steady nerve,

The finite bows to the Supreme,

And wakes at last from transient dream.

The idol is not stone alone,

But a step toward the Unseen Throne.

From form to formless, path is made,

Where fear dissolves and doubts all fade.

So worship Him in form you know,

Let love within you deeply grow-

For through that form, with heart made still,

You touch the One beyond all will.

💓

When Religion Forgets Its Eternal Essence

(The Essence of True Religion)

When any religion loses its eternal essence,

It slowly becomes a matter of mere occasions.

The followers drift away from the true way;

And when their ages pass, they are swept away.

Hence,one should follow the path of true religion,

So the soul may return to its desired pavilion.

★

When Religion Loses Its Sanctity

Just as a river, once deep and wide,

Turns into dust when its streams have died,

So too does faith, when truth departs,

Grow faint and hollow in human hearts.

When it loses divine laws, pure and free,

Its purity fades in silence-none can see.

When form remains but the soul is gone,

Its sacred light no longer shines on.

Rituals linger, but love and devotion fade,

Like shadows cast where light once played.

The words are spoken, the acts are done,

Yet lack the warmth of the inner sun.

For true religion is not mere name,

Nor rigid rule, nor outward claim;

Its life resides in the spirit’s flame,

In truth, in love-forever the same.

When essence lives, it shines so bright,

A guiding force, a path of light;

But drained of soul, it cannot remain-

A lifeless form, an empty frame

★

The sacred Texts

The Right to Read, Preach and Teach

All souls may read the sacred lore,

No caste or creed can bar that door.

No birth, no gender can deny,

The quest for truth that dwells on high.

Yet one who speaks and dares to guide,

Must hold true wisdom deep inside.

For words untrue, by ignorance spread,

Lead many minds by falsehood led.

Thus Sanātan Dharma makes it clear,

Not all who read should always steer;

But those with wisdom, pure and true,

May share the light for all to view.

★

The Illusion of Righteousness

(The Misguided Righteous)

Free verse

In every faith the teachers say,

“Stand firm with truth, do not betray.”

They speak aloud with earnest might,

To guide the world toward what is right.

Where sins lie hid beneath their creed,

And truth is lost in word and deed.

They preach of paths both pure and wise,

Yet fail to see through veiling lies.

Unknowing minds, yet proud they lead,

Confusing want with righteous deed.

They walk in darkness, claim the light,

And name the false as holy right.

Their followers, with faithful heart,

Accept the whole, not knowing part.

Thus wrong appears in virtue’s guise,

And falsehood shines before their eyes.

O seeker, turn your gaze within,

Where silent truths alone begin.

For right is known when ego dies,

And truth stands bare, free of lies.

★

Language and Righteousness

Language is a tool where thoughts are shared,

To speak with love, with mindful care.

With words and rules, minds find a way,

To show what hearts would wish to say.

Yet righteousness needs no single tongue,

Its truth in every tongue is sung.

In every land, in voices free,

It lives in pure integrity.

No language blocks what’s right and true,

For duty shines in all that’s due.

Actions speak both loud and clear,

Their fruits will follow far and near.

So speak in words or silent stay,

Deeds alone will show the way.

For righteousness and actions prove,

The truth that lives, the life that moves.

★

The Silence of Truth

In this world, none truly wish to hear,

Nor seek the truth that lies so near.

Each voice rises, eager to proclaim,

Its own story, its own name.

All long to speak, but none to heed,

Lost in pride and selfish need.

Until misfortune strikes the soul,

No one seeks what makes them whole.

In this world, all chase their fame,

Spreading wide their fleeting name.

None here wish to listen—lost in pride;

Truth stands silent, pushed aside.

This is the hard reality of Earth-

Every pure soul knows it from birth.

★

Dream, Death, Rebirth and the Soul

When silent slips the soul away,

No mortal sense can trace its way.

No tremor stirs the lifeless frame,

No sign appears, none speaks its name.

In subtle vastness moves the soul,

Beyond all breath, beyond control.

Alone it glides from realms divine,

Or led by Yama’s aides through Time.

Along death’s path, by karma shown,

In ways unknown, it journeys on.

But when it takes a form once more,

And enters flesh as done before,

A sudden pain, a conscious start,

Proclaims its presence in the heart.

That touch of life, that stirring flame,

Declares the soul has come again.

Through sense and ache, the truth is shown

The living self is not the bone.

O wandering mind, be not misled

By dreams where fleeting shadows spread.

Not all that seems is truly real;

Discern the truth that pain reveals.

For dreams may weave illusion’s veil,

Yet signs of truth shall still prevail.

Know by that spark, so deep within-

The soul returns, and life begins.

---------------------------------

Yama’s aides=messengers of 

the God of death 

★

Love in Living Moments-Now, Not Later

(Service Before Separation)

The time beyond this life’s unclear,

Next birth may come in days or years.

After death, we offer tears,

Sacred rites with heartfelt prayers

Serve your loved ones while they live,

With all the care your heart can give.

Time once lost returns no more,

Late regrets will wound the core.

When breath departs and soul has flown,

No service then can still be shown.

Empty hands and tearful cries,

Cannot reach the soul that flies.

Kind words spoken, deeds so kind,

Leave a lasting peace behind.

Do not wait for “someday” call,

That day may not come at all.

So act today with love sincere,

Hold your dear ones ever near.

In living moments, truth is clear-

Serve them now, while they are here.

★

Never Compare

No two souls are ever the same,

No two lives can share one frame.

No two paths alike will stay,

Each walks alone, day by day.

Stories differ-joy and pain,

None will ever match again.

Some rise swiftly, some grow slow,

Different souls give different glow.

Each soul blooms in its own time,

Each hums its quiet, inner rhyme.

So never compare, nor feel low,

Your life moves in its destined flow.

★

Two Souls

Two souls dwell within this world,

One seeks truth, one joy and gold.

The wise one knows life beyond death,

He walks the path with steady breath.

He works with care, with virtue in sight,

And earns his fruits beyond this light.

No gold or wealth can cross that shore,

His deeds live after death and evermore.

The ignorant denies the beyond,

To fleeting wealth he grows so fond.

He gathers riches, gold and land,

Yet leaves them all when life does end.

With empty hands, he walks alone,

No seeds are sown, no good is grown.

Thus bound in grief, in pain and chain,

He reaps but loss, again, again.

So learn this truth before life’s end,

The path you choose will surely bend.

The wise finds peace, serene and free,

The ignorant lives bound in misery.

★

True Worship 

For worship there is no time,

No need for bell or chant or chime;

God only sees devotion, not time-

A loving heart is truth sublime.

God does not see what you offer,

Nor judge the outer golden cover;

He only sees respect hidden in the wrapper,

The silent faith you gently offer.

No wealth nor grand display He sees,

No costly gifts or rituals please;

A humble heart bowed down in prayer

Brings the Lord to dwell and hear.

So worship not by hour or art,

But with a pure and faithful heart;

Where love and reverence shine in heart,

There begins true worship, devotion’s start.

★

From Repetition to Remembrance

(The Unspoken Chant)

[अजपा जप]

At first I whisper, soft and slow,

Each sacred sound I come to know.

With steady will and focused mind,

I trace each word, no drift I find.

Then something shifts; I’m less in control,

The chant repeats deep in the soul.

No effort now, it flows with ease,

Like silent wind through forest trees.

At last, the sense of self fades,

Pure awareness gently pervades.

No voice, no thought to shape or guide,

The mantra hums from deep inside.

💓

Soul – Supreme Soul

In whom the knowledge of the Self abides,

He is, in truth, the Soul described.

In whom the highest wisdom dwells,

Him the seers name Supreme Soul.

Soul – Supreme Soul

In whom the light of Self-awareness shines,

Him the wise call gently-Soul divine.

In whom the boundless, highest wisdom flows,

Him the sages name: Supreme Soul that glows.

💓

Descent and Ascent of the Soul

(The Ladder of Fall and Rise)

From lust arises wrathful flame,

Delusion clouds the heart and aim.

Then greed and pride with envy blend,

Thus downward does the spirit descend.

From self-restraint springs peaceful bloom,

Clear mind dispels the inner gloom.

From righteousness flows humble grace,

And love uplifts the soul to its place

💓

The Ascent to God

I

In silent night the yogi abides,

His trembling breath in stillness subsides.

The restless mind no longer strays,

In meditation’s glow, the spirit prays.

II

Slow fades the “I”; the boundary dies,

In deepened trance the spirit flies;

Worldly chains are gently torn,

A higher life within is born.

III

Now upward moves the living soul,

Beyond the sky, beyond the whole;

Through subtle realms the seeker sees

The shadowed glow of shadow-energy.

IV

Then breaks the dawn of radiant might,

Pure light floods with endless light;

All limits melt, all bindings flee-

Unresisted reigns in eternity.

V

No wall remains, no veil, no fear,

The devotee draws the Divine near;

In voiceless depth the soul is free-

At last it meets the supreme Reality.

------------------------------------

A dedicated meditation practitioner

is traditionally called a "yogi"

★

Meditating upon emptiness

In silence deep where drifting thoughts decay,

The void unfolds in formless, boundless sway.

No self, no sound, beyond all night and day,

Pure truth shines forth in the still void’s array.

💓

The Guru 

Between the shore where deep darkness lies,

And Brahman’s boundless, starlit sky,

The Guru kindles the inward sight,

And leads the wandering soul to light.

From tamas to jyoti, step by step,

The Guru lifts the soul from slave;

Sadguru stands firm in inner light,

Awake in Brahman’s endless light,

The Yog Guru guides the seeking soul,

To meet the Supreme, its destined goal.

While Jagadguru, calm and wise,

Guides all the universe beneath the skies.

In silence bright, where truths unfold,

The Guru guides disciples to liberation bold.

The Guru guides, beyond liberation,

To merge with God-the culmination.

------------------------------------

Brahman =(ब्रह्म) 

Jagadguru = Guru of the Jagat (universe)

that is lord Jagannath.

Sadguru = Guru who has realized Brahman.

The Yog Guru guides the souls how to meet 

with the Supreme Soul through yoga.

💓

Who Is the Guru? 

Not by birth, nor robe, nor seat of pride,

Not by crowds that gather at his side,

Not by fame that echoes loud and far-

None reveal the Guru, the guiding star.

The Vedas whisper, the Gita proclaims with might,

The Bhagavatam kindles the inner light:

Shsstra-jña- in scriptures deeply trained,

Yet lives the Truth his wisdom gained.

Tattva-darshi- seer of the Real,

Brahman realized - not thought, but living zeal;

Truth not borrowed from distant voice,

But soul-awakened, conscious choice.

Master of senses, tranquil, pure within,

Ego dissolved like mist grown thin;

Untouched by greed, by sin unbound,

In inner stillness, peace profound.

Compassion flows from moonlike eyes,

Cooling hearts where sorrow lies;

Steady in Brahman, firm, unmoved,

In silent Presence ever proved.

Detached yet kind, from mind’s knots free,

No thirst for fame or vanity;

No ashram crowns, no garment makes the sage,

No throne of praise creates the sacred stage.

The true Guru  living flame of Truth’s bright form,

Where knowledge and realization unite and transform.

★★

True Knowledge

God is Creator of all that is,

The source of life, of cosmic bliss.

God is Sustainer of all that lives,

A silent grace that ever gives.

God is the One where all streams end,

Beyond all forms and fleeting dreams.

To know this truth deep in the soul

Is true knowledge, makes one whole.

★

The Purity of True Knowledge

God said: no treasure shines so bright,

As knowledge pure, the soul’s true light.

When yogis pure in heart attain,

Truth is revealed by God again.

No flame so pure, no vision clear,

Dispels the night of doubt and fear.

It fills the heart with inner light,

A truth long veiled now comes to light.

Not gained by words nor fleeting art,

Nor born where restless passions start.

But in the depths of tranquil will,

It dawns when mind and breath are still.

One who walks the inward way,

Where mind and thought in silent purity stay.

In yoga deep, with spirit aligned,

Finds living truth within the mind.

When self and God no more divide,

And ego’s fleeting shadows slide,

Then knowledge pure begins to rise,

A living truth the soul realizes.

No outer proof is needed then,

Nor borrowed thoughts of other men.

For one who dwells in union true,

Sees all sustained by One, in sacred view.

---------------------------------

One-Line Essence of this Poem:

True knowledge does not arise from

the outer world, but from inner

purity and the stillness of the soul;

it is revealed by God.

💓

Wisdom Through Living, Not Reading Alone

Many spend their lives in reading lore,

Yet wisdom seldom reaches to the core.

Pages turn and fleeting knowledge grows,

Yet inner truth remains what few ones know.

They chase the words in endless, streams,

 Lose themselves in borrowed dreams.

But borrowed light can never truly stay,

When life’s own trials darken every way.

One who walks through sorrow, loss, and pain,

Who falls, yet rises stronger through the strain,

Learns truths no written page can e’er convey,

And finds within a self-illumined way.

For wisdom lives not bound in ink or page,

Nor locked within the scholar’s gilded cage.

It blooms in hearts courageous, deep, and true,

Trials faced and life experienced through.

So read-but live the truths that you have known,

Let insight grow by seeds your life has sown.

For wisdom’s light begins to rise inside,

When life itself becomes your truest guide.

★

Life and Death (Truth–Illusion)

In this world, life appears so real,

Yet all it holds is but a passing veil.

After death, the soul begins to see

The hidden truth of what was meant to be.

This worldly life-no more than a dream,

A fleeting shadow, not what it may seem.

When death arrives, the soul awakes at last,

Freed from the illusion of the past.

Therefore in life, let righteous actions guide,

With virtue and good deeds held deep inside.

Else after death, one surely must endure

Great pain and sorrow-none can make it pure.

Life is but a play; death reveals the truth

It runs its course here, then dissolves into truth.

★

The Reality of Life

(Divine Spell of Life)

God grants to every soul a span,

A silent gift, unseen by man.

Within the heart it softly lies,

A hidden flame that never dies.

Some use this spell to spread the light,

And kindle hope in darkest night.

While others wander, lost in chase,

Of fleeting dreams and empty race.

This spell is freedom, this is choice,

Bestowed on all with silent voice.

To shape one's path, to rise or fall-

The Divine entrusts this gift to all.

Yet when the spell draws near its end,

No wealth nor power can defend.

The body turns to dust again,

Released from time and mortal pain.

But deeds of truth, the seeds once sown,

Shall live when earthly breath has flown.

For life’s a sacred role we play,

Till time dissolves the fleeting day.

💓

The Curriculum of Life

Some live confined to passing years,

Unmindful whence they ventured here;

Uncertain yet of time and way,

They shape their learning day by day

By fleeting wants that fade away.

But they who glimpse the deeper truth,

Who know what waits beyond life's youth,

Prepare their minds with wiser art,

And walk the path the spirit charts.

They study not for earth alone,

Nor chase the glories mortals own;

They seek the light that guides the soul

Through birth, through death, through higher goal.

💗

The Mystery of Creation

The cuckoo lays its egg in a stranger’s nest,

The crow, unaware, gives love and rest.

With tireless wings and watchful eye,

It feeds the child beneath the sky.

The crow does not know it is not its own-

A truth concealed, forever unknown.​

So moves creation, silent and deep,

Where bonds are formed, yet secrets sleep.

Near and dear, by name and face,

Are held by fate, not blood nor race.

Who knows the soul that wears a form?

Who knows its past, where it was born?

We call them “mine,” we hold them near,

Yet their true self is veiled and unclear.

Only God knows the soul’s true thread,

Where it has walked, where it is led.

In this vast play of name and role,

The Knower of all is the One alone.

💓

The Discernment of Dreams

Dreams that proof and reason bless

Shine with light and truth confess.

When bright the mind’s perception grows,

Its hidden truth in radiance shows.

But lacking proof, they fade away 

Mere shadows born of night and day.

So guard them well, and speak them not,

Lest falsehood spread and hearts be caught

💓

The Validity of Dream and Experience

When vision shines with truth’s own ray,

And dream bears proof to light the way,

Then such a dream seems real and bright,

Its lived experience filled with sight.

But when no truth or proof is near,

Both fade like mists the clouds uprear;

Proclaim them not to wandering minds,

Let falsehood die where darkness blinds.

💗

Work in Silence

(A Request to the Soul)

O my soul,

Do not let your works and moments fade,

Do not turn your life into a self-made blade.

If your verses call, let poetry be born,

If colors whisper, paint the dawning morn.

If dreams invent, then dare to try,

Let thought take wings and learn to fly.

Whatever you love, pursue it—do try,

With honest heart and patience, fly.

But never harm, nor life destroy;

Let kindness be your lasting joy.

In silence work; let result and ego sleep,

For roots grow strong where waters deep.

If success delays, do not despair;

Time keeps accounts with loving care.

What fails today still holds its seed,

To bloom where future footsteps lead.

What time denies you here and now,

Another life shall grant it somehow.

💖

Judgment: Human, Divine, Supreme

(The Three Eyes of Judgment)

The Human Eye: Veil of Form

Men judge men first by robe and face,

By outer show, by borrowed grace.

A crown of gold, a cloak of silk,

A measured smile, a worldly milk-

These shadows dance, these masks deceive,

The inner flame they fail to perceive.

The Devata Eye: Scale of Karma

Devatas weigh each deed once done,

On karma’s scale, by truth begun.

No guise withstands their purging fire;

Each thought, each tie, each veiled desire

Is sifted clean, or cast away,

In duty’s forge where meanings stay.

The Supreme Eye: Soul’s Pure Flame

The Supreme sees no rank nor role,

But selfless work and the devoted soul.

Beyond the wheel of birth and breath,

He knows the knower beyond death-

Unselfish deeds and love divine,

The soul’s pure light that conquers time.

Devata = Deity, Divine being.

💓

Dear Devotee, Do Not Despair

Dear devotee, do not despair,

The Lord is near, His grace is there.

Though trials rise and shadows fall,

His unseen hand sustains through all.

In sorrow’s night when tears may flow,

And winds of hardship fiercely blow,

Be calm in heart, be firm, be strong-

Your pain will not endure for long.

Each struggle shapes the soul within,

And purifies from fear and sin.

No tear is lost, no prayer unheard,

Each sigh is known unto the Lord.

Walk on with faith through every story,

Beyond the dust awaits true glory.

Your final chapter, bright and free,

Will end in bliss eternally.

💓

Deathless Soul's Eternal Flight

Death is not life's final breath,

Nor truth confined to final breath.

To deem it end is vision dim,

A thought by ignorance grown grim.

When mortal frame to dust returns,

The deathless soul still onward burns.

Through unseen doors it takes its flight,

To destined paths of hidden light.

From birth to birth its course is spun,

As sets the moon and wakes the sun.

In varied forms it learns and strives,

By law eternal, lives again arise.

This truth eternal dharma proclaims,

In sacred light it stands the same.

Who grasp this wisdom, firm and clear,

Transcend all grief, outgrow all fear.

But those who see no life beyond,

To fleeting forms grow deeply fond.

Thus sorrow binds their hearts in pain,

Till knowledge breaks illusion's chain.

💓

Do Not Cry on Death

O soul, do not weep at anyone’s death,

For birth and death share a single breath.

One has laid this body aside like attire,

For the voyage of being will not expire.

He shall be reborn on this very sphere,

In another form, maybe in another year.

One who was once so near and dear,

May become your foe, if destiny steers.

A different name, or perhaps the same,

A different tongue, or familiar frame;

A different path his feet may tread,

Or walk again where once he led.

So, O soul, sink not in sorrow deep,

For death is a door-no eternal sleep.

Remain tranquil, wakeful, aware;

Do what is right, sincere and fair.

And step by step, your soul secure,

You shall arrive where all is pure.

💓

Dharma - The Eternal Flame

Dharma is truth-eternal, vast,

Not bound to future, nor chained to past.

Universal law, serene and bright,

A deathless flame of guiding light.

Not for selfish gain declared,

Nor twisted words by ego snared;

It stands untouched by greed or claim,

Unmoved by praise, unhurt by blame.

Infinite, pure, forever the same,

Beyond all sect, beyond all name;

It lives where righteousness is done,

It shines alike on everyone.

Who guards Dharma with faithful heart,

And never from its path departs,

By that same Dharma is guarded still,

In storm, in sorrow, by higher will.

For Dharma is truth-eternal, wide,

The cosmic law none can divide;

He who in Dharma chooses to stand,

Is held secure by unseen hand.

💓

The Upholding of Dharma

All ask me, “Where have you learned?” 

I reply, “From all that I have seen-

From there my lessons I have learned.”

Lord Ram came, fulfilled his sacred duty; 

Lord Krishna came, acted just as truly.

Tell me, Without action, without duty,

How can my Dharma be earned truly? 

💓

In the Guise of Dharma 

They explain Dharma in their own way,

To uplift their image and suit their way.

They trample Dharma’s eternal core,

Yet wear the garb that saints once wore;

With pious speech and crooked art,

They hide the poison in their heart.

They name their sins as “sacred will,”

And drag the Divine to bless their ill;

Before each crime, they falsely claim,

“God Himself ordained this game.”

Blinded by ignorance and ego, deaf to truth,

They chase the shadow, shun the proof;

What seems to them as heaven’s light,

Is but the veil of endless night.

Not righteous are these men, misled-

By pride and greed they all are led;

Their merit fades, their virtue dies,

As death and darkness slowly rise.

Thus heed this law, O wandering soul-

God dwells with truth, not untruth's dole.

Where Dharma breaks and falsehood reigns,

There sin and misery walk in chains.

💓

The Eternal Dharma of Deed and Word

(Discipline of Action and Speech)

Diligent action without affection,

Minimalism of speech for devotion.

Speech should be thoughtful, truthful,

Non-agitating, beneficial, and cool.

Let deeds flow swift as Ganges' stream,

Detached from fruits, like a sun-flame beam.

This is the eternal religion’s universal rule,

Healing souls, upholding dharma’s rule.

Affection = Attachment

💓

Misguided in the Name of God

Those who violate eternal Dharma’s way,

Yet boast of righteousness night and day,

They cloak their sins in sacred dress,

And call their falsehood “godliness.”

In every wrongful deed they claim,

“The Lord Himself inspires our aim.”

They drag the Divine into their sin,

And think salvation lies therein.

Blinded by pride, they cannot see

How far they drift from truth's decree.

What they call light is deepest night,

What they call truth is void of sight.

No, they are not the righteous band-

They wander lost in desert sand.

Their fortune fades, their spirit falls,

For death and darkness softly calls.

They are not virtuous; not devoted to God.

They are misguided in the name of the Lord.

★

The Language of  Cloth

(What We Wear Within)

Clothes should suit the place and part,

a quiet mirror of the heart.

Not worn to catch the restless eye,

nor chase the praise that passes by.

Clean, simple cloth in softened tone

reveals a strength both calm and known.

No boastful thread in what we bear,

but mindful choice and humble care.

For every time, a fitting way

guides each choice in a conscious sway.

With dignity in all we do,

our dress reflects the soul held true.

★

From Sin to Salvation

He who leaves the righteous way,

In thought and deed goes far astray.

By repeated wrongs, the path is laid,

It starts in mind, then grows ingrained.

What first appears a fleeting stain,

Becomes a chain of silent pain.

Through true remorse and earnest prayer,

The soul is healed with loving care.

By justice, grace, and truth above,

The sinner rises through divine love.

★

As One Sees, So God Appears

When God on earth in human form did stay,

Yet few could see His truth in mortal clay.

Some hearts awoke and knew His form divine,

And felt His presence radiant, pure, sublime.

By His own word, His glory stood revealed,

And faith in Him within their souls was sealed.

They bowed in love, their vision clear and bright,

And sensed His fragrance filled with sacred light.

But others saw a man of common birth,

And mocked His name, unaware of worth.

Their clouded minds, in ignorance confined,

Perceived no grace, no truth their hearts could find.

Thus lives this tale upon the earthly span-

God seen as God, or merely seen as man.

As is the heart, so is the sight we frame:

One finds the truth, another mocks the same.

💗

Divine Tools

Father and mother are God’s first light,

Guiding the soul from birth to sight.

Son and daughter-sacred trust,

Seeds of love in time and dust.

Wife, a companion on Dharma’s way,

Walking beside through night and day.

Friends who mirror truth and flaw,

Teaching life by nature’s law.

Teachers stand as lamps of grace,

Dispelling dark, revealing space.

Each a tool the Divine has given,

Steps on the path from earth to heaven.

Use them with reverence, wisdom, care,

Not with pride, nor harsh despair.

He who honors these gifts as divine,

Walks closer to God-by Love’s design.

💖

Human Body.

To the wise, this frame of flesh and bone

Is not mere dust , it is the throne

Where Soul dwells, serene, supreme,

The heart and source of every dream.

Three gates before the seeker shine 

To Heaven, Freedom, Bliss divine;

But turned astray, the path declines,

To hell’s abyss where fire pines.

O blessed birth! - this human frame,

A chance to rise beyond all name;

For gods may reign, yet bound remain,

While man may break his mortal chain.

💖

The Body and the Soul

The soul is the life-force, silent and bright,

The primal power, the source of all light.

It gives each being its purpose and flame;

The body but answers when called by its name.

The body is only a shelter of clay,

A home where the soul chooses briefly to stay.

Though strong or adorned with beauty and grace,

It is not the dweller-only the place.

No bond truly binds the house and the one

Who lives within till his journey is done.

So stand the body and soul far apart-

One is the vessel, the other the heart.

Not flesh nor form makes a being refined,

But the soul’s own nature, pure or unkind.

All virtues and flaws from that source unfold-

The body is silent; the soul writes the code.

★

The Body and the Soul

When the house is worn, unfit to stay,

Its dwellers leave and go away.

So when the body fails its role,

The Self departs-the deathless soul.

When walls are cracked, beyond repair,

The house dissolves in dust and air.

So too the living body, weak or old,

Returns to dust, since it cannot hold.

No hand can shape that form again,

No life returns to mortal frame.

This is the truth the Divine declares-

The Eternal Law that all life shares;

Nothing beyond this stands as right,

All else is shadow, veiled from sight.

䷼

The Fall of Pride, the Rise of Truth 

(Path to Resolving Disputes)

I think that I am always right,

While others dwell in endless night.

Non-acceptance seals my view-

Proud arrogance I cannot undo.

It bars the truth from reaching me,

Rejects the wisdom I might see.

In ego’s fortress, proud and tall,

I turn away from light for all.

Yet grace can break this cruel control,

And melt the hardness of the soul.

When humble eyes the world behold,

Surrender turns the heart to gold.

Let pride depart, let compassion rise-

In unity, humility, truth and peace shall rise.

The Divine within all hearts we find,

In selfless love, one soul, one mind.

Beyond the “I” the boundless Self is seen,

All hearts as one in love and truth convene.

The seeker fades, the sacred light prevails-

Where Dharma leads, no fear, no darkness dwells.

💓

Unity of the Divine

By different names, the One is called,

Through varied paths, yet One for all.

In Krishna’s flute, the cosmos sings,

In Allah’s will, creation springs.

In Krishna, love and Lila shine,

In God, grace and truth divine.

Different tongues, yet truth the same,

One eternal, many a name.

Balabhadra stands in strength and light,

Guiding souls on paths of right.

In Jesus Christ’s sacrifice we see

Love, compassion, and humility.

Paths are many, the goal is One,

Like countless rays from a single sun.

Let not division cloud the sight-

All seek the same eternal Light.

💗

A Warning Against the Wicked 

Better an empty cattle-shed,

Than a cow of vicious breed;

Better utter loss endure,

Than the company impure.

From the sinful, tainted mind,

Not a spark of good we find;

Thus, even absence stands more blessed,

Than evil closely held and pressed.

As none would keep within their hall

A serpent venomous that crawls,

So wise ones ever choose to part

From cruel soul and hardened heart.

Keep far from those of wicked way-

Thus walks the wise in Dharma’s ray.

★

Knowing the Heart of Man

(The Measure of a Man)

In society’s wisdom, passed through time,

We find simple truths in thoughtful rhyme.

To know a person, wise and true,

Observe their words and actions too.

The ideal mind seeks thoughts that rise,

In noble dreams and visions wise.

They speak of truth, of higher aim,

And light within a virtuous flame.

The good will speak of deeds that aid,

Of paths where helping hands are laid.

Their words bring comfort, calm, and cheer,

And guide the lost with vision clear.

The lesser mind in faults will stay,

In others’ flaws they lose their way.

In constant blame their thoughts reside,

With restless tongue and wounded pride.

A person’s worth is clearly shown,

By how they treat the weak, unknown.

The ones beneath, the poor, the small,

Reveal the truth that governs all.

In nature’s care and kindness shown,

Their inner seeds are truly known.

To those in pain or deep distress,

Their acts reveal their tenderness.

A man is judged by friends he keeps,

And righteousness he accepts or leaves.

For company shapes the heart and mind,

And leaves its silent mark behind.

The face reflects the hidden soul,

Its fleeting signs reveal the whole.

In eyes and gestures softly cast,

The inner thoughts are seen at last.

A good man walks with gentle grace,

With compassion shining in his face.

He helps in times of grief and need,

With selfless heart in word and deed.

With due respect to all he gives,

In humble truth he always lives.

To elders, peers, and those below,

His reverence continues to grow.

His mind is calm, his senses still,

He governs anger by his will.

No envy clouds his steady sight,

He walks the path of inner light.

In truth he stands, in honesty clear,

With faithful heart and conscience dear.

No falsehood stains his spoken word,

His voice with purity is heard.

No pride resides within his way,

In modest strength he moves each day.

His virtues shine, yet softly stay,

Like stars that glow without display.

With sincere heart and purpose bright,

He walks in truth, in silent light.

His words and deeds in union stand,

A noble soul in every land.

💗

Avoid Excess in All Things

(The Discipline of Moderation)

Excess of wealth can blind the sight,

It dims the soul that seeks the light.

Too much of beauty breeds vain pride,

And turns the heart from truth aside.

Excess of health may lead to boast,

Till wisdom’s humble voice is lost.

Too much of food makes dull the mind,

And chains the soul we seek to find.

So walk the path where balance stays,

In measured nights and measured days.

For virtue lives where limits blend-

In all things, let the mean be friend.

For truth stands firm, the sages said:

Excess must everywhere be shed.

䷼

Equality and Peace

Where equality walks, peace is born,

Where hearts are one, no soul is torn.

Similarity bridges mind to mind,

In shared reflection, truth we find.

But inequality sows the seeds of strife,

And conflict cuts through human life.

Dissimilarity widens the divide,

Where pride and difference collide.

So choose the path where all are seen,

Equal in worth, in shade and sheen.

For peace abides where oneness grows,

And love is equal-where equality flows.

★

The Power of Self-Correction

(From Inner Truth to World Peace)

If one beholds one’s faults within,

And strives to cleanse each trace of sin,

With steadfast will and vision true,

All inner storms fade from view.

If society can see its flaws,

And strives to mend its broken laws,

With mindful steps and purpose wise,

Its heavy chains dissolve and die.

If every country knows its flaws,

And walks the path of righteous laws,

Through self-correction, firm and wise,

A nation’s countless troubles die.

If nations see their shadowed ways,

And walk the path of righteous ways,

Through self-correction, pure and kind,

The world’s deep wounds are healed in time.

💓

“Let Tu Rest, Speak Tum”

In Vedic hymns where sacred fires rise true,

The word “tu” stands as contrast, never “you.”

In Purāṇic streams and ancient seers’ domain,

It means but “however,” not a person’s name.

No scripture speaks of “tu” as one addressed,

For “tvam” alone the speaker’s call expressed.

In Gītā’s call and mantra’s shining flame,

“Tvam” speaks to “you” - eternal, still the same.

Through passing years as spoken tongues grew mild,

Consonant clusters softened, gently styled.

From “tvam” to “tum,” the form grew soft and free,

Yet meaning stayed - the same identity.

So let the Vedas keep their accents pure,

And living speech its gentle change endure.

For words may shift as ages onward run,

But truth within their heart remains as one.

Therefore let “tu” rest, with no scriptural claim,

And speak with “tum,” from “tvam” it came.

-----------------------------------------

त्वम् (tvam) → तुम् (tum)

☮

The Abode of Peace

Year after year I sought for Peace,

Through God, through priest, through inward seas;

In temple halls and crowded ways,

Through fleeting nights and restless days.

I chased her through the changing scene-

In joy, in grief, in what has been;

Yet ever like a distant star,

She felt so near, yet seemed so far.

At last, when all my seeking ceased,

I met the still and silent Peace.

I bowed with heart and folded hands:

“O Peace, in which bright realm thou stand’st?”

She smiled-no voice, yet truth was heard,

A wordless light, beyond all word:

“I dwell not where the heart must strive,

Nor where the fear of death survives.

I live where birth and death are naught,

Where ‘I’ dissolves in purest Thought;

Where name and form no more prevail,

And Silence with the Soul doth dwell.

Seek me not in life’s circling strife,

Nor in the trembling tides of life;

But climb to Moksha’s silent height-

There blooms my calm, unending light;

Moksha - the freedom, pure and deep,

From birth and rebirth’s binding sweep.

When seer, the seeing, and the seen

Fade into what has always been-

Beyond all sorrow, fear, and cease,

In Moksha dwells the Perfect Peace.

💓

सनातनधर्मस्य प्रथमः सोपानः

(The First Step of Sanatana Dharma)

प्रथमं सत्पुरुषो भव, ततः सर्वकर्माण्याचर।

कामक्रोधलोभवर्जितः, दयामार्गे सदा स्थितः॥

हत्याहिंसाविनिर्मुक्तः, धर्ममार्गे दृढस्थितः।

लोकहिते सदा युक्तः, सत्ये नित्यं प्रतिष्ठितः॥

दयाशीलसमायुक्तः, न्यायमार्गे व्यवस्थितः।

एषः सनातनधर्मस्य, प्रथमः सोपानः स्मृतः॥

💓

सनातनधर्मस्य द्वितीयः सोपानः

(The Second Step of Sanatana Dharma)

प्रथमं निष्कामकर्म स्यात्, द्वितीयं तत्त्वज्ञानार्जनम्।

तृतीयो भक्तियोगश्च, चतुर्थं आत्मप्रकाशकम्॥

कर्मयोगेन चित्तशुद्धिः, ज्ञानयोगेन ज्ञानार्जनम्।

भक्तियोगेन भक्तिप्राप्तिः, जीवहिते श्रेष्ठा गतिः॥

सर्वे मार्गाः लक्ष्यन्ते, लभ्यते मोक्षः स्यात्।

एषः सनातनधर्मस्य, द्वितीयः सोपानः स्मृतः॥

॥ धर्मचतुष्पादतत्त्वम् ॥

शृणुत भक्तजनाः, एतद् धर्मस्य वचनम्।

सनातनधर्मे परम्परया प्रचलितं शास्त्रीयं वचनम् इदम्।

अनादि ईश्वरः स्वयं, सर्वेषां धर्मकारणम्।

अनादिर्भगवान् साक्षात्, धर्मस्यैव परं पदम्॥

सत्यं प्रथमः पादः, शौचं द्वितीयं पदम्।

दया तृतीयः पादः, तपश्चतुर्थं पदम्॥

एते चारु पादाश्चैव, धर्मस्तिष्ठति निश्चितम्।

यः पालयति धर्मं वै, स पालयति सर्वकम्॥

सत्यं दया तपः शौचं, धर्मस्य एते गुणाः स्मृताः।

यत्र स्युस्ते समग्रेण, तत् सत्ययुगं स्मृतम्॥

इति सनातनधर्मे वर्णितं धर्मचतुष्पादतत्त्वं सम्पूर्णम्।

मोक्षप्राप्त्युपायः

यथा पक्षी द्वाभ्यां पक्षाभ्यां गच्छत्यन्यं स्थलम्।

तद्वज्जीवः कर्मधर्माभ्यां गच्छत्यन्यं जीवनपथम्॥

यथा ज्ञानबलात् पक्षी दृढविश्वाससंयुतः।

प्राप्नोति स्वप्रियं स्थानं निश्चलधिया युतः॥

तथा जीवः निष्कामकर्मधर्मपरायणः।

ज्ञानयोगेन संयुक्तः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः॥

प्रेमभक्त्यानुसेवया प्राप्नोति परमं पदम्।

परमानन्दमाप्नोति सर्वाकाङ्क्षितं मोक्षम्॥

कर्मधर्मद्विपक्षेण जीवस्य गतिः

[ईश्वरप्राप्त्युपायः]

(मुक्तछन्दः)

यथा पक्षी द्वाभ्यां पक्षाभ्यां गच्छत्यन्यं स्थलम्।

तद्वज्जीवः कर्मधर्माभ्यां गच्छत्यन्यं जीवनपथम्॥

यथा ज्ञानबलात् पक्षी दृढविश्वाससंयुतः।

प्राप्नोति स्वप्रियं स्थानं निश्चलधिया युतः॥

तथा जीवः निष्कामकर्मधर्मपरायणः।

ज्ञानयोगेन संयुक्तः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः॥

प्रेमभक्त्यानुसेवया प्राप्नोति परमं पदम्।

परमानन्दमाप्नोति ईश्वरस्य दिव्यं धाम॥

★

वेदसारतत्त्वविषयवस्तुवर्णनम्।

वेदशास्त्र सारग्रहणम् अतीव  दुःसाध्यं सदा।

हरेः कृपासम्पन्नस्य एव तदेव ग्रहीतुं विद्यते क्षमता।

वेदो हि शब्दब्रह्मैव रहस्यान्तर्दुर्लभः।

तदर्थं वेत्ति केवलो देवो नान्यः सम्यग्वदेत्॥ 

वेदमार्गो दर्शयति सनातनधर्मस्य साम्यदृष्टिम्।

ज्ञानकर्मभक्तिसंयुक्ता या तत्त्वैकस्य साधनम्॥ 

वेदाः प्रबोधयन्ति परात्मनः सत्यरूपम्।

आत्मनः परं तदैक्यं च बोधयन्ति साक्षात्कारम्॥ 

ज्ञानकर्मप्रयोजनं तत्र मुख्यं सनातनम्।

ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानं तद्वेदार्थस्य सारकम्॥ 

अथ चतुर्वेदानां विषयवस्तुवर्णनम्।

सृष्टेः रहस्यं विमलं च तत्त्वं, ऋग्वेदवाणी प्रथमा प्रबोधा।

यज्ञक्रमाणां विधानदाता, यजुर्वेद एष मधुरस्वरात्मा॥

स्तोत्रात्मकः देवगीतैः प्रभवो मनोज्ञः, सामवेदो गुणाढ्यः।

शान्तिप्रदः सौम्यविधिप्रकाशी, वेदश्चतुर्थोऽथर्वणो निरामयः॥

अत्र वेदस्य सारतत्त्वस्य विषयवस्तूनां च वर्णनं सम्पूर्णम्।

वेदगीतात्वभागवतसारतत्त्वम्

वेदो हि शब्दब्रह्मैव रहस्यान्तरदुर्लभः ।

तदर्थं वेत्ति केवलो देवो नान्यः सम्यग्वदेत् ॥

ज्ञानकर्मप्रयोजनं तत्र मुख्यं सनातनम् ।

ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानं तद्वेदार्थस्य सारम् ॥

गीता निःस्वार्थकर्मस्य विधिं मोक्षदायिनीं दर्शयति ।

यया पुरुषस्य मोहितस्य बन्धनमुक्तिः सिध्यति ॥

श्रीमद्भागवते दिव्यप्रेम्णः सौन्दर्यं हृदयं विशुद्धयति ।

यया निष्कामकर्मधर्मविधिं मोक्षदायिनीं दर्शयति ॥

सा दर्शयति सम्यक्पूजां, न केवलं क्रियायाम्,

किन्तु निःस्वार्थकर्मभक्त्योरेक्ये परं ब्रह्मदर्शनम् ॥

★

वेदगीताभागवतगूढतत्त्वम्

(वेदगीतात्वभागवतदर्शनम्)

वेदमार्गो दर्शयति सनातनधर्मस्य साम्यदृष्टिम्।

ज्ञानकर्मभक्तिसंयुक्ता या तत्त्वैकस्य साधनम्॥

वेदाः प्रबोधयन्ति परात्मनः सत्यरूपम् ।

आत्मनः परं तदैक्यं च बोधयन्ति साक्षात्कारम्॥

गीता निःस्वार्थकर्मस्य विधिं मोक्षदायिनीं दर्शयति।

यया पुरुषस्य मोहितस्य बन्धनमुक्तिः सिध्यति॥

श्रीमद्भागवते दिव्यप्रेम्णः सौन्दर्यं हृदयं विशुद्धयति।

यया निष्कामकर्मधर्मविधिं मोक्षदायिनीं दर्शयति।

सा दर्शयति सम्यक् पूजां, न केवलं क्रियायाम्,

किन्तु निःस्वार्थकर्मभक्त्योः ऐक्ये परं ब्रह्मदर्शनम्॥

䷊

सनातनधर्मस्य भोजनाचारः

अन्नं ब्रह्मेति श्रुतिषु सनातनम्,भोजनं यज्ञरूपमुदाहृतम्॥

शुद्धे मनसि यत्र हि शुद्धमन्नम्,तत्रैव वसति परं ब्रह्म नित्यम्॥

अन्नं ब्रह्मेति श्रुतिषु सनातनम्,भोजनं यज्ञरूपमुदाहृतम्॥

शुद्धे मनसि यत्र हि शुद्धमन्नम्,तत्रैव वसति परं ब्रह्म नित्यम्॥

अथ सनातनधर्मस्य भोजननियमाः।

सनातनधर्मे मांसभोजनं पूर्णतया वर्जनीयम्।

अशुचि-दुर्गन्धयुक्तं भोजनं चापि वर्जनीयम्॥

भोजनात् पूर्वम् इष्टदेवस्य स्मरणं तदर्पणं च कार्यम्।

एषः सनातनधर्मोक्तः सत्यशाश्वतः भोजननियमः।

॥ इति सनातनधर्मस्य भोजनाचारवर्णनं सम्पूर्णम् ॥

-----------------------

ब्रह्मतत्त्वविहीनग्रन्थजीवगुरुवर्णनम्

(ब्रह्मतत्त्वमहिमा)

यस्य ग्रन्थे न विद्यते ब्रह्मतत्त्वं,

तत् शास्त्रं न भवति पूर्णसत्यम्॥

यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वं,

स जीवः न जानाति पूर्णतत्त्वम्॥

यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वम्,

स न गुरुः न पण्डितः शास्त्रमतम्॥

यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वम्,

रुद्धमेव भवति तस्य मोक्षद्वारम्॥

★

पूर्णगुरुः

शास्त्रज्ञानसमायुक्तो ब्रह्मतत्त्वविशारदः ।

साधनयोगसमन्वितो ब्रह्मसाक्षात्कृतिदः ॥

शुद्धान्तःकरणोपेतो निर्मलो विगतकल्मषः।

एवंलक्षणसम्पन्नः स एव पूर्णगुरुः स्मृतः॥

★

गुरुपददूषणम्

(मुक्त छंद )

ब्रह्मज्ञानविहीनाश्च शास्त्रज्ञानविवर्जिताः ।

गुरवो भवन्ति क्षणाद् केवलं राजप्रसादात् ॥ 

एवंप्रकाराः गुरवो नाशयन्ति धर्मसमाजम् ।

तेषां ज्ञानोपदेशं च सदैवाहितकारकम् ॥

★

गुरुपददूषणम्

(मुक्त छंद )

ब्रह्मज्ञानविहीनाश्च शास्त्रज्ञानविवर्जिताः ।

गुरवो भवन्ति क्षणाद् केवलं राजप्रसादात् ॥

एवंप्रकाराः गुरवो नाशयन्ति धर्मसमाजम् ।

तेषां  ज्ञानोपदेशं च सदैव अहितकरम् ॥

★

निराकार ब्रह्म-साकारब्रह्म साधना

अरूपं शान्तमदृश्यं, मनसोऽपि परं तत्त्वम्।

न रूपं न च नामास्ति, केवलं ब्रह्म नित्यम्॥ 

न दृश्येन्द्रियगोचरे, न तिष्ठति तत्र चित्तं।

चलति विषयमार्गेषु, छायास्वेव वारं वारं॥

कथं गृह्णात्यनन्तं, यः जानाति स्पर्शदृशा।

देहबद्धो हि जीवः, समीपं वाञ्छति सदा॥

तस्मात् सन्तो वदन्ति, सौम्यया वाचा पुनः।

रूपः सेतुर्भवेद् हृदि, भक्तेर्मार्गप्रदर्शकः॥

नामरूपे समारभ्य, चित्तं शान्तिं निगच्छति।

सेवया प्रेमयुक्त्या, तदेकत्वं प्रपद्यते॥ 

न केवलं शिलामात्रं, प्रतिमा भावसूचिका।

अरूपस्य प्रवेशाय, सा भवेदेव साधिका॥ 

रूपादारभ्य मार्गः, अरूपे परिणीयते।

भयसंशयविहीनः, आत्मा तत्रैव लीयते॥

तस्मात् रूपं समाश्रित्य, भावभक्तिं विवर्धय।

ततः शान्ते मनसि, ब्रह्मस्पर्शोऽनुभूयते॥ 

★

शून्यसाधना

(मुक्त छंद)

शून्ये शान्ते चित्तमिदं विलीयते,

मौनप्रकाशे स्वयमेव लीयते।

नास्ति स्वभावो न च कश्चिदाश्रयः,

शून्ये विलीयते स्वतत्त्वमिदं॥

यत्र स्वात्मप्रभा केवलमेव दीप्यते,

तत्र परमं हि तत्त्वं शून्यस्वरूपे॥

विमुक्तविकारं निरहं निरञ्जनं,

निर्लेपभावं विभाव्यते सततम्।

शून्यसाधनं विमुक्तविकारकं

साधकस्य कृते सर्वोत्तमम्॥

★

सत्यः

यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्वातन्त्र्येण स्थितः,

स एव परमात्मा परं ब्रह्म भगवान् हि सत्यम्॥

★

सत्यः

यः स्वयं-संपूर्णः स्वयं-सिद्धः स्वातन्त्र्येण स्थितः,

स एव परमात्मा पूर्ण-ब्रह्म स एव भगवान् हि सत्यम्॥

💓

धर्मतत्त्ववर्णनम्

यदा कश्चिद् धर्मो नित्यसारं विहाय ।

तदा स केवलं लोके उत्सवार्थं भवत्येव ॥

ततः जनाः सत्यपथाद् दूरं प्रयान्ति ।

काले गते तु ते सर्वे प्रवाहे विनश्यन्ति ॥

तस्मात् सम्यग्धर्मपथं सर्वदा सेवनीयम् ।

येनात्मा स्वाभिलषितं धाम पुनः प्रापनीयम् ॥

सम्यग्धर्मपथं=सम्यक् धर्मपथम्

💓

धर्मतत्त्व

धर्मः सत्यं च महाव्यवस्थितिः।

संसारमार्गे सततं सः गतिः॥

नित्यः स्वयं सिद्धः सुशुद्धनिर्मलः।

रूपं विवर्त्यापि न मुञ्चति मूलम्॥

युगे युगे सत्त्वमयः गुणात्मा।

सत्ये स्थितो धर्म एव हि ब्रह्म॥

तस्मात् सतां जीवनमार्गदर्शी।

धर्मः सनातनः मोक्षप्रदर्शी॥

★

धर्मानुशासनम्

(अनुशासनम्)

अनुशासनं धर्मस्य मूलम्।

तस्य अभावे भवति मूलच्छेदनं।

★

धर्मानुशासनम्

(अनुशासनम्)

अनुशासनं धर्मस्य मूलम्

तस्य अभावे अस्ति मूलच्छेदनं।

★

धर्मानुशासनम्

(अनुशासनम्)

अनुशासनं धर्मस्य मूलम्।

तद्विना पतनं निश्चितम्।

★

धर्म-अधर्म-निर्णयः

(मुक्तछन्दः)

ईश्वरसम्मतं यच्च शास्त्रसम्मतमेव च।

न्याययुक्तं हितकरं स एव कथ्यते धर्मः॥

ईश्वरविरुद्धं यच्च शास्त्रविरुद्धमेव च।

अन्याययुक्तमहितं स एव अधर्मः स्मृतः॥

धर्मस्य सहचरः सत्यः, अधर्मस्य सहचरी मिथ्या।

धर्मस्य सहचरः संस्कारः, अधर्मस्य तु कुसंस्कारः॥

धर्मस्य सहचरी विद्या, अधर्मस्य तु अविद्या।

धर्मस्य सहचरः रिपुजयः, अधर्मस्य तु षड्रिपवः॥

सत्ये स्थितो सदा धर्मः, मिथ्यायां स्थितोऽधर्मः॥

सनातनधर्मशास्त्रेषु एतत् सत्यं प्रकीर्त्यते बारम्बारम्॥

★

सत्यधर्मलक्षणम्।

स धर्मः परिगण्यः स्यात् यत्र सौहृददर्शनम्।

द्वेषहिंसाकामनानां यत्र नास्ति कदाचन॥

★

धर्मफलन्यायनीतिः

यत् धर्मः तत् फलम्-एषा श्रेष्ठा नीति:।

अधिकफलाभिलाष एव महादुर्नीति:।

यथाकर्म तथाफलं, तस्माद्भोगः प्रजायते।

भुक्ते फले क्षये जाते, सर्वं शून्यं प्रपद्यते॥

☆

विधिव्यवस्था-नीतिश्लोकः 

विधिव्यवस्थासमस्यायाः कारणात् स्वहस्तगाः ।

जनाः भवन्ति दण्ड्याश्च ये न विध्यनुयायिनः ॥

शापं दातुमिच्छमानः स लघ्वपापी प्रकीर्तितः ।

अधिकारिण एव दोषो यो न विध्यनुगो भवेत् ॥

स्वशक्तिदुरुपयोगेन शापं यो ददाति हि ।

स पापिष्ठतमो ज्ञेयो विधिध्वंसकरः सदा ॥

💓

भक्त–भगवान्–भावः

भक्तः महाभावग्राही, भगवान् च तथैव सदा।

प्रेमसम्बन्धो महाभावः, स एव तयोः सदा॥

★

परमसत्योपदेशः

यः हरेः परमं रूपं तत्त्वतः विजानाति सः।

ये शरणं प्रपद्यन्ते ते पापेन न लिप्यन्ते ते॥

धर्मपुण्यादिभिर्मुक्ताः नित्ययुक्ता भवन्ति ते।

एतदेव वेदैः समाख्यातं परमं सत्यमुच्यते॥

★

ईश्वरप्राप्तेः सुलभोपायः

(सुतस्नेहे हरिभजनम्)

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

सुतम् ईश्वरांशं मन्यमानः कथं करिष्यति हरिसेवनम्॥

जीवः स्वभावतः प्रकृतेः नियमेन स्नेहं करोति स्वसन्ततेः।

यः जीवः सुतसन्ततिम् ईश्वरांशत्वेन मन्यते च सेवते।

स्नेहं तत्र भगवद्भावेन योजयन्, सहजमेव जीवः परमपदं प्राप्नोति।

एतत् कर्म केवलं षड्रिपून् निगृह्य एव सम्भवति॥

इति सनातनधर्मस्य सुतस्नेहे हरिसेवनस्य वर्णनं सम्पूर्णम्॥

★

प्रेमशक्ति – अनन्तशक्ति

(प्रेमक्रमेण परमगतिः)

मनुष्यः यः प्रेम करोति स्वपुत्रं च पुत्रिकाम्।

माता-पितरौ बान्धवांश्च  भ्रातरं च तथा सतीं॥

प्रेमभावं स शिक्षेत तेन स्यात् सत्गतिः।

प्रेमभक्तिं करोति यः स लभेत सुमतिम्॥

सुमत्यां जाग्रतायां तु ईश्वरे प्रेम अप्रतिमम्।

ईश्वरे यः प्रेम करोति स लभेत परां गतिम्॥

★

प्रेमक्रमेण परमगतिः

मनुष्यः यः प्रेम करोति स्वपुत्रं च पुत्रीं,

माता-पितरौ बान्धवं भ्रातरं च सतीम्।

प्रेमभावं स शिक्षेत, तेन स्यात् सत्गतिः।

प्रेमभक्तिं करोति यः स लभेत सुमतिम्।

सुमत्यां जाग्रतायां ईश्वरे प्रेमाप्रतिमम्।

ईश्वरे यः प्रेम करोति स लभेत सद्गतिम्॥

★

कर्मयोगस्य मूलसिद्धान्तः

सर्वकर्मसु स्वभावतः शुभाशुभे इति द्विविधौ फलौ विद्यमानौ।

शुभाशुभकर्मभ्यां जीवः बध्यते, निष्कामकर्मणा बन्धनात् विमुच्यते।

कर्मयोगिन्, एतत् स्मर-

यस्य कर्मणः अन्ते शुभफलं, तत् कर्म शुभं स्मृतम्।

यस्य कर्मणः अन्ते अशुभफलं, तत् कर्म अशुभं स्मृतम्।

★

सत्यस्य मौनम् 

(पृथिव्याः यथार्थता)

(मुक्तछन्दः)

न कश्चित् श्रोतुमिच्छति, न कश्चित् सत्यमिच्छति।

सर्वे वक्तुमिच्छन्ति, स्वकथां स्वनाम च॥

न कश्चित् श्रोतुमिच्छति, सर्वे मानगर्विताः।

स्वार्थे मग्नाः जनाः सर्वे, परवाक्यं न शृण्वन्ति॥

आपदि सम्प्राप्तायां तु, सत्यं ज्ञातुमिच्छन्ति।

पूर्वं तु न कश्चिदेव, कदाचन तत्त्वं वेत्ति॥

सर्वे यशःप्रचारेण, स्वनाम विस्तारयन्ति।

सत्यं तु नाङ्गीकुर्वन्ति, परवाक्यं न शृण्वन्ति॥

सत्यं तिष्ठति मौनेन, गर्वेणावृतचेतसाम्।

एषा लोके कठोरेव, पृथिव्याः यथार्थता॥

यः शुद्धात्मा स एवैतत्, जन्मनैव वेत्ति हि।

अन्ये मोहान्धचेतसः, न जानन्ति एव हि॥ 

★

सत्योपासना

पूजायां नास्ति कालोऽत्र, न घंटानिनदः आवश्यकः।

न मन्त्रजपो न बाह्यकृत्यं, भाव एव ह्यावश्यकः॥

न पश्यति भगवान् द्रव्यं, न हेमावरणभूषणम्।

हृद्गूढभक्तिमेव पश्यति, शुद्धमानसपूजनम्॥

☆

अजपाजपः

प्रथमं वाचिकजपः सुस्पष्टो मनोहरः ।  

शब्दान् प्रत्यक्षतो वेत्ति निरन्तरस्मृतिपरः ॥  

ततः शनैः शनैरन्तर्मन्त्रः स्वयं निनादति ।  

न यत्नोऽत्रावशिष्यते सुखपूर्णं प्रवर्तते ॥  

मन्दं मन्दं प्रवृत्तोऽयं न ममाधिपतिः क्वचित् ।  

मानसोऽयं जपः स्वाभाविकः सुसमाहितः ॥  

वातवेग इवायं तु स्वयमेव प्रवर्तते ।  

वनान्तरेषु सङ्गीतमिव शान्तं निराकुलम् ॥  

अन्ते कर्तृत्वभावोऽयं क्षीणो भूत्वा प्रकाशते ।  

निःशब्दा निश्चला प्रज्ञा चिदानन्दघना भवेत् ॥  

प्राणस्पन्दः स्वतः सूक्ष्मः कुण्डलिन्याः प्रवर्तते ।  

अनाहतनिनादोऽयं हृदि मन्त्रज्योतिरव्ययम् ॥

💓

धर्मतत्त्ववर्णनम्

यदा कश्चिद् धर्मो नित्यसारं विहाय ।

तदा स केवलं लोके उत्सवार्थं भवत्येव ॥ 

ततः जनाः सत्यपथाद् दूरं प्रयान्ति ।

काले गते तु ते सर्वे प्रवाहे विनश्यन्ति ॥

तस्मात् सम्यग्धर्मपथं सर्वदा सेवनीयम् ।

येन आत्मा स्वाभिलषितं धाम पुनः प्रापनीयम् ॥

★

भगवदवतारवर्णनम्

भगवतोऽवतारा बहुधा प्रकीर्तिताः,

धर्मसंस्थापनार्थं लोकेऽवतारिताः॥

तेषां तत्त्वरहस्यं गूढं न बोधितुम् सुलभं ,

भक्त्या तु दिव्यतत्त्वं हृदि स्फुरति नित्यम्॥

चतुर्व्यूहेषु रूपेषु वासुदेवः परः स्मृतः,

संकर्षणः प्रद्युम्नोऽनिरुद्धश्चांशावताराः स्मृताः॥

एते हि व्यूहभेदाः दिव्यरूपप्रकाशकाः,

भगवतः स्वरूपस्य भिन्नांशाः उद्भासकाः॥

तेषामप्यंशरूपाणि लोके विभान्ति नित्यम्,

तानि भगवतः शक्त्या विश्वं बिभ्रति सततम्॥

अन्ये तु गुणावतारा जगति विख्याताः,

सत्त्वादिगुणभेदेन रूपाणि विभ्रताः॥

तेषामपि स्वरूपाणि लोके विभान्ति हि,

लीलया भगवान् विश्वं नित्यं बिभर्ति हि॥

एवं बहुविधैरवतारैर्जगदानुग्रहैः सततम्,

भक्त्या ज्ञायते तत्त्वं तस्य दिव्यं निरन्तरम्॥

★

भगवत्प्रसन्नता

(मुक्तछन्दः)

यः भक्तः स्तौति भगवतः चतुर्व्यूहरूपम्,

तस्मै भगवान् भवति प्रसन्नः सदा अत्यन्तम्॥

यः भक्तः स्तौति पार्श्वदेवतानां समरूपम्,

तस्मै भगवान् भवति प्रसन्नः सदा सर्वाधिकम्॥

एतदेव हि परमं सत्यं नित्यम्,

सर्वयुगेषु सर्वकालेष्वपरिवर्तनीयम्॥

सर्वकालेष्वपरिवर्तनीयम्=सर्व+ कालेषु + अपरिवर्तनीयम्

★

अवतारागमन-प्रस्थानस्य गूढत्वम्।

जगन्नाथ एव स्वकं जानात्यवतारसमागतम्।

मर्त्यलोकात् प्रस्थानं तस्यैवास्ति सुबोधितम्॥

न ब्रह्मा न च वेदाश्च न देवासुरमानवाः।

केवलमनुमानेन महिमा तस्य अनुभव्यते॥

☆

जीवस्य मनसः वचनम्

(जीवमनःकथा)

मुक्तछन्द

अहं जीवो भ्रमन् लोके कर्ममार्गेण चालितः।

न मे जातिर्न मे धर्मो न कुलं नापि निश्चितम्॥

जन्मजन्मान्तरं याति कर्मवायुवशानुगः।

नानारूपधरो जीवो नान्तमस्य गतौ लभेत्॥

कदाचित् मानवो भूत्वा नभः पश्यामि विस्मितः।

कदाचित् पशुरूपेण वृत्त्या तिष्ठामि वञ्चितः॥

पुनर्मानुषतां याति कालचक्रप्रवर्तितः।

नानारूपाणि धारयन् संसारार्णवे वर्तते॥

देशाद् देशं प्रव्रजामि न कश्चित् मे स्थिरं गृहम्।

अयं विश्वपथो दीर्घो न कदापि मम स्वगृहम्॥

कथं ब्रूयामहं गर्वात् “अयं धर्मो ममैकतः”?

यदा जीवाः सहस्रेषु पन्थान् यान्ति नानातः॥

यावत् सत्यं न पश्यामि जन्मबन्धविवर्जितम्।

न मे जातिर्न मे धर्मो न देशो न सुहृदः मम॥

★

कालधर्मः

सृष्टि-स्थिति-प्रलयः भवति नित्यं,

इत्यस्य संसारचक्रस्य नियमः।

ब्रह्मा सृष्टिं करोति नित्यम्,

विष्णुः पालयते जगतः सुखम्।

कालः प्रलयं करोति च नित्यम्,

इत्यस्य संसारचक्रस्य नियमः।

★

कालचक्रम्-समयचक्रम्

(मुक्तछन्दः)

न कश्चिद् लभते सिद्धिं कालेन विना क्वचित्,

न कश्चिद् वर्धते लोके कालेन विना क्वचित्॥ 

काले बीजं प्रसूयते, काले पुष्पं प्ररोहति,

काले फलमवाप्नोति, काले सर्वं प्रवर्धते॥

केचित् शीघ्रं प्रकाशन्ते, केचित् शनैः प्रवर्धन्ते,

न कालः कञ्चन बाधते, स्वमार्गेणैव प्रवर्तते॥

यदा समयः समायाति, तदा भाग्यं प्रबुध्यते,

अकाले कृतमप्यर्थं निष्फलं सम्प्रपद्यते॥ ४॥

मा धाव, मा विषीद त्वं, कालं प्रतीक्षस्व धीरवत्,

स्वकाले सिद्धिमायान्ति धैर्ययुक्ताः सर्वजीवाः॥

☆

जीवस्य अन्त्यप्रार्थना

(मुक्त छन्द)

मम शक्तिरियं क्षीणा, आशाप्यन्ते समाप्ता।

अन्ते सर्वं विनष्टं मे, नाथ त्वां शरणागतः॥

जन्मऋणं समाप्याहं त्वामहं ह्वये नाथम्।

कोले गृहाण मां दीनं, त्वं करुणामयः प्रभो॥

अस्मिन् लोके न कोऽप्यस्ति सत्यस्नेहपरायणः।

न कश्चिदिह जानाति प्रेम्णो मार्गमनन्तकम्॥

यत्र शुद्धः स्नेहभावो नित्यं मधुरसञ्चितः।

तत्र गन्तुमिहेच्छामि, नाथ त्वां शरणागतः॥

बहुदग्धोऽस्मि दुःखेन, कामजालात् विमुक्तः।

वैराग्येण दग्धचित्तः सर्वसङ्गविवर्जितः॥

बहु रुदितवान् पूर्वं, न शक्नोम्यद्य रोधनम्।

भिन्नहृदयोऽहमेकाकी, नाथ त्वां शरणागतः॥

💓

जीवेश्वरतत्त्ववर्णनम् 

जीवो हि देवांशकलाऽतिसूक्ष्मः,

दीपांशुवद् दिव्यस्वरूपभूतः।

तत्सदृशोऽन्तः प्रतिभाति नित्यम्,

ईशप्रकाशप्रतिबिम्बभावात्॥

ईशस्तु पूर्णोऽनवधिः स्वभावात्,

ज्ञानैश्वर्यबलानन्दनिधिः साक्षात्।

जीवे तु तान्यल्पपरिमितानि,

मात्रावशात् स्वल्पतया स्थितानि॥

ईशेन सृष्टं सकलं जगदेतत्,

विश्वविधानं लीलामयं च।

तस्मिन्स्थितो नित्यजीवोऽपि सदा

कर्मपाशैः परिवर्ततेऽसौ सदा॥

ईशः स्वभावात् हि वेत्ति सर्वं

स्वं च जगच्चैव यथार्थरूपम्॥

जीवस्तु मोहावरणेन बद्धः,

स्वात्मानमेव न वेत्ति सम्यक्॥ 

अविद्यया बद्ध इहैव जीवः,

संसारपाशैः परितो निवेशितः।

ईशस्तु नित्यं विमलस्वरूपः,

नित्यमुक्तः स्वयमेव दीप्तः॥ 

नैक्यं परं नापि च भेदपूर्णं,

सख्यं तयोः शाश्वतलीलयैव।

ईशः स नाथः करुणानिधानः,

जीवस्तु तस्मिन् सदा शरणागतः॥

इति जीवेश्वरतत्त्ववर्णनं सम्पूर्णम्।

★

सर्वधर्मसमभावः

(मुक्तछन्दः)

सर्वेषां धर्माणां तु तत्त्वमेकमेव,

हृदये हृदये दीप्यते दिव्यं तेजः।

सर्वेषां देवोऽपि एक एव नित्यः,

धर्मरूपेभ्यः सर्वेभ्यः परतः स्थितः॥

धर्मत्यागः तु अज्ञानस्य लक्षणम्,

यदा नात्मा पश्यति स्वान्तर्ज्ञानम्। 

★

समत्वभावः 

(मुक्तछन्दः)

सिद्धौ न हृष्यति धीरो, न विषीदति विपत्तिषु सदा ।

समत्वेन स्थितो नित्यं, भवति सः पण्डितः सदा ॥ 

लाभालाभौ समौ यस्य, जयापजयौ समौ सदा ।

न स्पृहा न च द्वेषः, तस्य बुद्धिः स्थिरा सदा ॥

सुखदुःखे समे कृत्वा, न चलति मनः सदा ।

समदर्शी स विज्ञेयः, धीरः शांतः स एव सदा ॥

कर्मण्येवाधिकारोऽस्ति, फले नास्ति कदाचन ।

इति ज्ञात्वा स्थितो यः स्यात्, लभते शान्तिमुत्तमाम् ॥

★

ज्ञान-वैराग्य-भक्ति-समभाव-संगमः

(मुक्तछन्दः)

यः ज्ञानं धारयति नित्यं,वैराग्यं च मनसि स्थिरम्।

ईश्वर-भक्तिमयं हृदयं,सर्वं तस्मै भवेत् समम्॥

निश्चलं चित्तं निर्विकारं, समभावेन सुखदुःखम्।

धीरः सद्गुणैः पूज्यः स्यात्, शान्तिं सदा लभते नरः॥

☆

ईश्वरस्य समदृष्टिः

ईश्वरस्य समीपे नास्ति कश्चित् भेदभेदता;

सर्वे जनाः तस्य समीपे समाना एव सदा।

☆

मानवेषु समदृष्टिः समभावश्च।

(मुक्त छंद )

कः ईश्वरः कः मनुष्यः इति विज्ञातुं दुष्करम्।

तस्मात् सर्वेषां प्रति स्नेहः सम्मान एव  कर्तव्यम्।

☆

मानवेषु समदृष्टिः समभावश्च।

(मुक्त छंद )

कः ईश्वरः कः मनुष्यः इति ज्ञातुं दुष्करम्।

तस्मात् सर्वेषां प्रति स्नेह-सम्मानमेव कर्तव्यम्।

💓

स्वार्थपरार्थविचारः

(विज्ञत्वलक्षणम्)

अज्ञः सदा चिन्तयति स्वकल्याणम्।

विज्ञः चिन्तयति संसारकल्याणम्॥

अज्ञानी करोति निजस्वार्थसाधनम्।

विज्ञानी करोति जगत्कल्याणम्॥

★

स्वार्थपरार्थविचारः

(विज्ञत्वलक्षणम्)

अज्ञः सदा चिन्तयति स्वकल्याणम्।

विज्ञः चिन्तयति संसारस्य कल्याणम्॥

अज्ञानी करोति निजस्वार्थसाधनम्।

विज्ञानी करोति जगत्कल्याणम्॥

★

भेदभावः

(देवभावः–मनुष्यभावः)

यः शास्त्रवाक्यैः जानाति परमं देवं श्रीजनार्दनम्।

शुद्धचित्तः पश्यति तस्मिन् दिव्यं तस्य सौरभम्॥

अज्ञात्वा तु परं तत्त्वं मनुष्यं मन्यते तम्।

दुर्गन्धं तत्र पश्यत्येषः न पश्यत्यन्यथा समम्॥

-----------------------------

पश्यत्येषः = पश्यति + एषः

पश्यत्यन्यथा = पश्यति + अन्यथा

💧

 जीवनतत्त्वम्

(मुक्त छंद )

ईश्वरेण प्रदत्तोऽयं कालमन्त्रः शरीरिणाम्।

अदृश्यो दिव्यवरदः सर्वजीवहिताय सः॥ 

हृदयेषु निहितोऽयं गुह्यदीप इव स्थितः।

स्वयमेव प्रज्वलितव्यः जीवनार्थप्रकाशकः॥ 

केचनैनं प्रयुञ्जते करुणादीपवर्धने।

केचन मोहलोभाभ्यां संसारपथं धावन्ति॥

केचन सन्ति ये लोके तारका इव शोभनाः।

परोपकारनिरताः कुर्वन्ति जीवनं शुभम्॥ 

स्वातन्त्र्यं चयनं चैव एष मन्त्रः प्रदर्शयेत्।

उत्थानाय पतनाय जीवने मार्गदर्शकः॥ 

सर्वेभ्यः प्रददौ देवः कर्ममार्गप्रदर्शकम्।

स्वकर्मणा हि जीवोऽयं स्वगतिं सम्प्रपद्यते॥

यदा तु समाप्तिमेति कालमन्त्रः शरीरिणाम्।

न धनं न च वै मित्रं तदा त्रातुं समर्थकम्॥

मृन्मयं देहमेतत्तु पुनरेव धरां गतम्।

कालः शनैः समाप्नोति जीवनस्य कथामिमाम्॥ 

कर्मसत्यानि बीजानि यानि लोके प्ररोपितम्।

तान्येव शेषतां यान्ति वातवेगेऽपि संस्थितम्॥ 

नाटकमिव जीवनं भूमौ देवेन निर्मितम्।

मन्त्रक्षये समाप्तं स्यात् जीवितस्य नाटकम्॥

★

हरेर्मायानिवारणस्य साधनम्।

मनुष्यलोके हरेर्माया व्याप्ता सर्वत्र संस्थिता।

केवलं हरेः कृपादृष्ट्या परिहारः सम्भवः तस्याः॥

मोहिनी सा नयति एनं दुःखसंसारसागरम्।

हरेः स्मरणमात्रेण नश्यति सा स्वप्नसन्निभा॥

💓

जन्ममृत्युः (सत्यम्–मिथ्या)

(मुक्तछन्दः)

जीवस्य लोकेऽस्मिन् जीवनं पूर्णतया मिथ्या।

मरणानन्तरं सः जानाति लोकेऽस्मिन् सत्यम्॥

जीवस्य लोकेऽस्मिन् जीवनं केवलं स्वप्नम्।

मरणानन्तरं तत् भवति जाग्रतावस्थायां स्थितम्॥

तस्मात् जीवने सदा कर्तव्यं सदाचारं च सत्कर्म॥

अन्यथा मरणानन्तरं प्राप्नोति महद्दुःखकष्टम्॥

💓 

जीवनपाठक्रमः

ये नैव जानन्ति गतिगतिमिमां पूर्वजन्मोत्तरं गतिम्।

मायामोहवशादिह लोके जनाः कुर्वन्ति नित्यं भ्रमम्॥ 

जीवन्नेव यथालसं विचरन्ति मोहबद्धाः नराः।

लोकस्य केवलपाठेन न लभन्ते परां गतिम्॥

 

ये जन्मप्रलयक्रमं न विदिताः पूर्वापरं चान्वयान्।

मायामोहवशादिह प्रविशन्ति नूनं जनो लौकिकः॥ 

ये तत्त्वं पुनरागमनमार्गं मरणमार्गं चाधीतवन्तः।

ते वर्तमानजीवने विवृण्वन्ति मार्गं परं शान्तिम्॥ 

ये तत्त्वं विदितं पुनर्जनिमरणं ज्ञात्वा भवन्ति प्राज्ञाः।

तेऽध्यायन्ति सदात्मविवेकविधयं निःश्रेयसस्यैव॥ 

धर्मः स एव गुणान् प्रभवयति नृणां जीवनपाठक्रमः।

येनैव विविक्तया परगतिर्लभ्यते सान्तरम्॥ 

💓

धर्मः

(मुक्तछन्दः)

ईश्वरस्य उचितादेशपालनम्,

तस्य नीतिनियमानां अनुसरणम्।

जागतिकानां सुनियमधारणमेव धर्मः॥

-----------------------

उचितादेशपालनम् - तात्पर्यम्

ईश्वरस्य आदेशः अन्ततः धर्ममयः अस्ति।

कदाचित् सः भक्तपरीक्षारूपेण प्रतीयते।

श्रद्धा-विवेक-धर्मबुद्ध्या तस्य पालनमेव सच्चधर्मः।

एवं धर्मः जगतः स्थिरतां दधाति॥

💓

भक्तरक्षणं धर्मोपदेशः

(मुक्तछन्दः)

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सनातनं वचनम्।

भक्तात्मनः विपदि तस्य सह कुरु अवस्थानम्।

सान्त्वनां प्रदेहि सदा, न त्यज एनं एकाकिनम्।

निन्दकदुष्टानां कुरु उचितं प्रत्युत्तरम्।

भक्तात्मनः विपदि तं मा त्यज कदाचन।

ब्रह्मादेशं मन्यस्व, तस्य सदा कुरु पालनम्॥

💓

भक्तभगवतोः इह लीला

भक्तः सदा सहनशीलः सदा सामाजिकः।

भक्तरक्षकः भगवान् न भवति अशास्त्रिकः।

भक्तधर्मरक्षणार्थं करोति असुरसंहारम्।

भगवतः एतत् इह दैवकर्म सदा अनन्तम्॥

💓

धर्मलक्षणम्।  

यः स्वयंसत्यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धो निरामयः।  

स्वातन्त्र्येण स्थितः नित्यात्मा धारयितुं स योग्यः॥

यः सत्यं धृतिं दमं क्षमां संयममेव च।

शास्त्रज्ञानुसारं तत् प्रोक्तं धर्मलक्षणम्॥

💓

पूजा

यस्यां पूजायां न आवाहितं ब्रह्मरूपम्।

सा पूजा नाममात्रा, न तु शुद्धतत्त्वम्॥

★

शङ्खनिनादः शङ्खध्वनिः

(मुक्तछन्दः)

शङ्खनिनादः परं पवित्रं, शुभदं च आनन्दवर्धकम्।

अधर्मशोकभीतानां, तमसां च विनाशकम्॥

शङ्खध्वनिः शुभो भवतु, नरनार्योः सम्मिलनम्।

विष्णोः पूजाविधौ पुण्यं पापनाशनम् उत्तमम्॥

न स्त्री न च नरः भेदः धर्मे सत्ये च कर्मणि।

शङ्खध्वनिः सदा कार्यः नारायणप्रेमणि॥

★

शङ्खनिनादः शङ्खध्वनिः

(मुक्तछन्दः)

शङ्खनिनादः परं पवित्रं, शुभदं चानन्दवर्धकम्।

अधर्मशोकभीतानां तमसां च विनाशकम्॥

शङ्खध्वनिः शुभो भवतु, नरनार्योः सम्मिलनम्।

विष्णुपूजाविधौ पुण्यं पापनाशनमुत्तमम्॥

न स्त्री न च नरः भेदः धर्मे सत्ये च कर्मणि।

शङ्खध्वनिः सदा कार्यः नारायणप्रेमणि॥

★

शङ्खनादमहिमा।

(मुक्तछन्दः)

उद्घोषोऽयं शङ्खनादस्य दैविको पुण्यवर्धनः।

नारायणस्य प्रीत्यर्थम् उद्घोषयेत् शङ्खनादम्॥

नास्ति धर्मे स्त्रीपुंसोर्भेदभावः कदाचन।

सर्वे समत्वभावेन कुर्वन्तु शङ्खनादम्॥

💓

चतुर्व्यूह‑ब्रह्म‑गायत्री‑मन्त्रः

ॐ चतुर्व्यूहरूपं विद्महे

तुलसीपवित्रं धीमहि।

तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात्॥

शुद्धस्वरूप‑ब्रह्म‑गायत्री‑मन्त्रः

(ब्रह्म-गायत्री-मन्त्रः)

ॐ चतुर्व्यूहरूपं विद्महे

शुद्धस्वरूपं धीमहि।

तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात्॥

💓

पञ्चदैवता-स्वरूपवर्णनम्

जगन्नाथं बलभद्रं च प्रद्युम्नं च अनिरुद्धम्।

परमात्मिकां प्रकृतिं च सृष्टेः पञ्चदैवतानि प्रथमम्॥

एतदतिरिक्तं सर्वेषु गृहगृहेषु पञ्चदेवताः।

ते स्वस्थानवर्तिनः सन्ति पञ्चदेवा इति स्मृताः॥

श्रीअनिरुद्धः-वर्णनम्।

जगन्नाथं बलभद्रं च प्रद्युम्नं च अनिरुद्धम्।

परमात्मिकां प्रकृतिं च सृष्टेः पञ्चदैवतानि प्रथमम्॥

शान्तं सौम्यं प्रसन्नवदनम्, अनन्तधैर्यं मधुरवचनम्।

अनन्तबुद्धिः अनन्तगुणम्, अनन्तत्यागं अल्पे सन्तुष्टम्।

स एव परमत्मनोऽंशः स्वयम्,स एव श्रीअनिरुद्धः स्वयम्।

 पञ्चदेवस्तोत्रम्

जगन्नाथं बलभद्रं च प्रद्युम्नं च अनिरुद्धम्।

परमात्मिकां प्रकृतिं च सृष्टेः पञ्चदैवतानि प्रथमम्॥

जगन्नाथ पदाम्भोजं शरण्यं भक्तवत्सलम् ।

भजन्ति ये मुदा नित्यं तरन्ति भवसागरम् ॥

बलभद्रं महावीर्यं प्रद्युम्नमतिसुन्दरम् ।

अनिरुद्धं च देवेशं वन्दे हृदयनन्दनम् ॥

जगन्मातरमाद्यां तां प्रकृतिं विश्वधारिणीम् ।

यस्याः शक्तिप्रभावेण विभाति विश्वसमूहम् ॥

पञ्चात्मानो महात्मानो नित्यरूपाः सनातनाः ।

येषां तेजोविकासेन प्रकाशन्ते जगत्समूहाः ॥

जगत् बन्धुः जगन्नाथः स्वेच्छया सृजति जगत् ।

पालयत्यखिलं विश्वं संहरत्यन्तकाले तत् ॥

सृष्टिस्थित्यन्तकर्ता तं कारणानां परं प्रभुम् ।

भजामि भक्तिभावेन जगन्नाथं सनातनम् ॥

जगन्नाथबलभद्रयोः अद्वैततत्त्वम्।

जगन्नाथबलभद्रौ तौ, एकदेहैकजीवनौ।

अभिन्नौ ह्येकतत्त्वौ तौ, नारायणस्वरूपिणौ॥

जगन्नाथो बलभद्रश्च, तयोरेकं हि तत्त्वम्।

जीवनं चैकमेवास्ति, हरिरेव परं पदम्॥

जगन्नाथबलभद्राभ्यां यदा मर्त्यावताराभ्याम्।

तदा लोके पुनः धर्मयुगं समागतम्॥

जगन्नाथं बलभद्रं च परब्रह्मादि-सनातनम्।

मुक्तिमोक्षप्रदं देवं दीनबन्धुं दीननाथम्॥

अच्युतं बलभद्रं च, जगन्नाथं जनार्दनम्।

युगे युगे प्रादुरासीत्, युगदोषविनाशकम्॥

जगन्नाथो बलभद्रश्च प्रद्युम्नोऽनिरुद्धः तथा।

परमात्मिका प्रकृतिश्च सृष्टेः पञ्चदैवताः स्मृताः॥

शान्त-सौम्य-प्रसन्न-वदनं परं ब्रह्म महाद्युतिम् ।

तमोऽरिं सर्व-पाप-घ्नं प्रणतोऽस्मि श्रीजगन्नाथम् ॥

शान्त-सौम्य-प्रसन्न-वदनं परं ब्रह्म महाद्युतिम् ।

तमोऽरिं सर्व-पाप-घ्नं प्रणतोऽस्मि  श्रीबलभद्रम् ॥

ॐ श्रीजगन्नाथाय नमः। ॐ श्रीबलभद्राय नमः॥  

★

ब्रह्मतत्त्वविवेकः

चतुर्व्यूह-शेषनागतत्त्वम्

अज्ञानिनः न जानन्ति ब्रह्मस्वरूपं श्रीबलभद्रम्।

श्रीशेषनागं बलभद्रनाम्ना कुर्वन्ति वर्णनम्॥

ते श्रीप्रद्युम्नं च श्रीअनिरुद्धं च न जानन्ति।

महाज्ञानी इति स्वयम् लोके प्रचारयन्ति॥

अज्ञानं ब्रह्मतत्त्वे, अज्ञानं सिद्धियोगशास्त्रे।

मिथ्याज्ञानं ते लोकेऽस्मिन् प्रचारयन्ति गुरुरूपेण॥

जगन्नाथः परमब्रह्म आदिदेवः सनातनः।

बलभद्रः तस्य अंशः, जगन्नाथप्राणरूपः॥

जगन्नाथबलभद्रप्रद्युम्नानिरुद्धसंयुतः।

एकस्मिन् देहे पूर्णब्रह्मैव साक्षात्॥

शेषनागः अनन्तदेवः बलभद्र अंशस्वरूपः।

विश्वभारधरणहारः आदिदेवः सनातनः॥

★★

💓

श्रीजगन्नाथतत्त्वप्रकाशः

(मुक्तछन्दः)

एकः ब्रह्म महाप्रभुः श्रीजगन्नाथः जगदीश्वरः॥

सर्वाधिकारः तस्यैव, नान्यः कश्चित् ईश्वरः॥

मा कुरुत अन्यायं, मा कुरुत अनधिकारकर्म।

अनधिकारिणः सर्वे लभन्ते धर्मतः दण्डम्॥

अहङ्कारो न रोचते, न रोचते बलदर्पणम्।

विनयः प्रीतिकर्ता स्यात्, तदेव ईश्वराभिलषितम्॥

सर्वेश्वरं महाप्रभुं श्रीजगन्नाथं भक्तवत्सलम्॥

स्वांशैः सह महाप्रभुः करोति जगतः सञ्चालनम्॥

भक्तानुग्रहकर्ता सः लीलया धृतवान् मनुष्यताम्।

लोकहितार्थम् उद्दिश्य दर्शयति अद्भुतं चरितम्॥

★

भक्तवत्सलत्वम्

नाहं स्वतन्त्रः अत्र, भक्ताधीनः सदा ह्यहम्।

भक्तेषु मे स्थिता प्रीतिः, ते मे सदा प्राणसमाः ॥

अहम् अस्वतन्त्रः नित्यं, भक्तपराधीन एव च।

स्नेहबन्धेन बद्धोऽस्मि, प्रेम्णा परिकर्षितः॥

न मे स्वार्थः कदाचित् स्यात्, भक्तानां तु सुखं मम।

तेषां विनाशे दुःखं मे, तेषां हर्षे सुखं मम॥

यथा जननी पुत्रे स्वप्राणान् अपि अर्पयेत्।

तथाहं स्वात्मानं भक्तजनाय ददाम्यहम्॥

★

भक्तवत्सल्य-स्तोत्रम् (2)

नाहं स्वतन्त्र एवात्र, भक्ताधीनः सदा ह्यहम्।

भक्तेषु स्थिता मम प्रीति, ते मम प्राणसखा परमः॥

ये भक्ताः शरणं यान्ति, तेषां रक्षां करोम्यहम्।

नाहं जहामि तान् भक्तान्, मयि ते नित्यशरणम्॥

★

ज्ञानदाननीतिः - नियमः

(मुक्तछन्दः)

यो यावद् ज्ञानधारणसमर्थः स्यात्,

तस्य तावत् ज्ञानं स्वाभाविकं भवेत्।

यो यदा यावत् ज्ञानलाभयोगः स्यात्,

तस्मै तु ज्ञानदानमेव कर्तव्यम् सदैव॥

भिन्नोऽयं व्यवहारः सदाऽपि परिहर्तव्यः,

अनिष्टफलत्वात् स परिगृहीतः परिहर्तव्यः।

यः सदा ज्ञानकामः प्रणतः समर्थः प्रयत्नवान्,

तस्मैव ज्ञानं देयं नान्यस्मै कदाचन॥

एष नूनं संसारस्य नित्यो नियमः।

💓

सत्य–मिथ्या

(मुक्तछन्दः)

असत्यतन्तुभिर्वस्त्रं क्षणमात्रं विराजते ।

छायामूलसमुत्पन्नं स्वयमेव विनश्यति ॥

मिथ्याज्ञानविनिर्मितं शिक्षणं शोभनं भवेत् ।

हृदयशून्यमन्तस्तु तत्त्वतः न प्रकाशते ॥

यः नृपः स्वासनं कृत्वा मिथ्यावाक्यनिबन्धनम् ।

कालाग्निना स दह्येत सह राज्येन मण्डनम् ॥

मिथ्याप्रतिष्ठितं राज्यं घोषध्वनिभिरुज्ज्वलम् ।

अन्तर्भिन्नाधारत्वात् पतत्येव न संशयः ॥

सत्यतन्तुभिराच्छन्नं वस्त्रं नित्यं विराजते ।

न वह्निना न वातेन कदाचन विनश्यते ॥

शनैः शनैः चरन् सत्यं शान्तिदं लोकजीवने ।

तमोभेदकरं नित्यं  रविरिव प्रभाते ॥

तस्मात् सत्येन जीवनं कर्तव्यं शुद्धचेतसा ।

सत्यनिर्मितजीवनं तिष्ठति शान्तिसम्पदा ॥

★

स्वप्न-मरण-आत्मतत्त्वम्

(मुक्तछन्दः)

यदा निर्गच्छत्यात्मा देहात् न कश्चिद् वेद तदा।

न कम्पः नापि चिह्नः स्यात् शान्ते देहे स्थिते सदा॥

निशब्दं याति दूरं स यत्र प्राणो न गच्छति।

अदृष्टोऽज्ञातमार्गेण मृत्यु-पन्थानमृच्छति॥

पुनर्यदा प्रविशत्येष देहं मृत्तिकामयं पुनः।

तदा वेदना समुत्पन्ना चेतना जायते निश्चितः॥

स्पन्दते जागरूकं देहं जीवनं स्वं प्रपद्यते।

वेदना सूचयत्येव आत्मनः सन्निधिं ध्रुवम्॥

अतः मूढमिदं मनो न सर्वं सत्यमीक्षते।

स्वप्नमायाविलासेन भ्रान्तिमेव प्रसूयते॥

विवेकेन विचिन्त्यैतत् सत्यं मिथ्यां च भेदय।

क्षणभङ्गुरेऽस्मिन् लोके आत्मयात्रां निरीक्षय॥

💓

भवसागरपारतत्त्वम्

अन्तर्मुख आत्मज्ञानी अतिप्रयोजनम्।

बहिर्मुखता च आसक्तिश्च नित्यम् वर्जनीयम्।

आत्मशुद्धिनिष्कामभक्तिः सह आपेक्ष्यम्।

एतत् सनातनधर्मैकं भवसागरपारतत्त्वम्।

💓

मायां मोहं दुःखं हरति ईश्वरतत्त्वम्।

[संसारसत्यदर्शनम्]

(मुक्तछन्दः)

चिकित्सकः न निवारयितुं शक्नोति मायां मोहं च दुःखम्।

केवलम् ईश्वरतत्त्वं निवारयितुं शक्नोति मायां मोहं च दुःखम्॥

केवलम् एतत् ईश्वरतत्त्वं संसारस्य एकमात्रं परमं सत्यम्।

यः जानाति एतत् ईश्वरतत्त्वं सः जानाति संसारस्य सत्यम्॥

यः जानाति संसारसत्यं स पश्यति निजानन्दरूपम्॥

★

संसारधर्मन्यायविचारः

(मुक्तछन्दः)

पितुः अपराधे मातुः दण्डनं महद् अहितकरम्।

पुत्रवधूकृते दोषे पुत्रस्य दोषारोपणम् अति अनिष्टकरम्।

गृहे गृहे, देशे देशे च युद्धविवादं अत्यन्तम् अनिष्टकरम्।

एकस्य दोषे दशजनदण्डनं कदापि न हितकरम्।

संसारस्य अस्मिन् क्लेशे न्यायशान्त्योः समर्थनं श्रेयस्करम्।

एषः सनातनधर्मस्य परमः शाश्वतः नित्यः नियमः।

💓

पापं दया-दण्डः

(मुक्तछन्दः)

अज्ञानेन कृतं पापं दया भवति सदा।

ज्ञानेन कृतं पापं दण्डः निश्चितः तदा॥

सर्वदा कर्मफलं ज्ञात्वा विवेकं सम्पादयेत्।

यद् अज्ञानात् कृतं पापं तत् क्षम्यतामिति स्फुरेत्॥

★

दयाधर्मनीतिः

(मुक्तछन्दः)

दया हि धर्मस्य मूलं, दया हि सर्वसुखप्रदा।

दया हि मानवत्वस्य भूषणं, दया हि परमा स्मृता॥

दया न केवलं वाक्ये, न केवलं भूषणम्।

कर्मणा सा प्रकटिता भवेत्, तदा धर्मः फलप्रदः॥

नित्यपापिनि चापराधिनि दया  हि असत्कर्म कथ्यते।

तस्मिन् उचितं दण्डप्रदानं धर्म इति भाष्यते॥

★

हिंसादमनम्

अहिंसा परमो धर्मो हिंसा महापापम्।

हिंसाया दमनं धर्मः लोककल्याणकारणम्॥

★

पापनिवारणं श्रेष्ठधर्मः

पापिनः पापनिरोधो धर्म एव आवश्यकः।

पापकर्मणि दण्डदानं धर्मोऽप्यत्र आवश्यकः॥

पापस्य पूर्वबोधनं तद्वारणं च शास्त्रतः।

एष धर्मः परः प्रोक्तः सद्भिः सत्यपरायणैः॥

★

अधर्म-पापिपोषणदोषः 

(मुक्तछन्दः)

 पापिनं पालनं लोके निश्चयं पापमुच्यते।

 पापिनः संरक्षणं तु महापापं प्रचक्षते॥

 अधर्मस्य पालनं हि  पापं निगद्यते।

 अधर्मप्रोत्साहनं तु घोरं पापं प्रचक्षते॥

★

पापिनः चरितम्

(मुक्तछन्दः)

पापी जनः जीवनं आनन्देन रमते।

मृत्युं न बिभेति-“पुनरागमिष्यामि” इति मन्यते।

एवं चिन्तयन् सः लोके पुनः पुनरागच्छति,

पुनरपि सुखं भोक्तुम् इच्छति।

★

पापिनः चरितम्

(मुक्तछन्दः)

पापी जनः जीवनं आनन्देन रमते।

मृत्युं न बिभेति-“पुनरागमिष्यामि” इति मन्यते।

एवं चिन्तयन् सः लोके पुनः पुनरागच्छति,

पुनरपि सुखं भोक्तुमिच्छति।

💓

चतुर्वेदानां विषयवस्तुः।

सृष्टे रहस्यं विमलं च तत्त्वं,ऋग्वेदवाणी प्रथमे प्रबोधा।

यज्ञक्रमाणां विधानदाता,यजुर्वेद एष मधुरः स्वरात्मा॥

स्तोत्रात्मकः देवस्य गीतैः प्रहवो मनोज्ञः, सामगतो गुणाढ्यः ।

शान्तिप्रदः सौम्यविधिप्रकाशी,वेदश्चतुर्थोऽथर्वणो निरामयः॥

★

शिशुवेदः।

ऋग्यजुःसामथर्ववेदाः एते सर्वे कर्मज्ञानप्रधानाः।  

चतुर्वेदेभ्यश्च एष शिशुवेदः स्वयं केवलं भावप्रधानः॥

अस्य प्रवक्ता परब्रह्म श्रीजगन्नाथः, श्रोता श्रीबलभद्रः।  

अत्र नास्ति भेदविचारः, भक्तः भगवान् च समानौ॥

★

षड्रिपुणां प्रभावः

(पतनोत्थानद्वयम्)

कामात् क्रोधो भवेद् मोहः, मोहाद् लोभोऽभिजायते।

लोभाद् मदो मत्सरश्च, पतनस्य क्रमः प्रवर्तते॥

दमात् शान्तिर्भवेद् बुद्धिः, बुद्धेर्धर्मोऽभिजायते।

धर्माद् विनयः प्रीतिश्च, उत्थानस्य क्रमः वर्तते॥

💓

षड्रिपुसंयमः

कामः क्रोधो लोभो मोहः मदो मत्सर एव च ।

एषां संयम एव ह्यात्मसंयम उच्यते ॥

एष आत्मसंयमः प्रोक्तो गीता–उपनिषदोः शुभः ।

चित्तशुद्धिश्च नामास्य आत्मविजय इति स्मृतः ॥

💓

षड्दोषनाशकनीतिसूक्तयः

१. दारिद्र्यदोषः

(दारिद्र्यदोषः कामनां सृजति अन्यत्र।)

दारिद्र्येण कुलं विनश्यति, दारिद्र्यात् लज्जा विनश्यति।

लज्जानष्टे धर्मो नश्यति, धर्मे नष्टे सर्वं नश्यति॥

२. क्रोधदोषः

क्रोधात् बुद्धिर्विनश्यति, क्रोधात् धैर्यं विनश्यति।

बुद्धिनाशे कार्यनाशः, धैर्ये नष्टे फलं नश्यति॥

३. मोहदोषः

मोहो मूलं सर्वदुःखानां, मोहात् बुद्धिर्विनश्यति।

बुद्धिनाशे विवेको नश्यति, विवेकाभावे पतत्यधः॥

ज्ञानात् तु मोक्षः सिध्यति, तस्मात् ज्ञानं समाश्रयेत्॥

४. अहंकारदोषः

अहंकारे विनयो नश्यति, विनये नष्टे गुणा यान्ति।

गुणहीनः लोके निन्द्यः, त्यक्तो दुःखं सदा लभते॥

५. लोभदोषः

लोभात् क्षीयते धर्मः, लोभो नयति पतनाय।

लोभी न तृप्यति कदाचित्, तृप्तौ परमं सुखम्॥

६. अविद्यादोषः

अविद्यया जायते मोहः, मोहात् नश्यति सत्यम्।

सत्ये नष्टे भवति दुःखं, तद्विनाशाय ज्ञानम्॥

★

अहंकारदोषः

(मुक्तछन्दः)

अहंकारो महादोषः, सहिष्णुता परो गुणः।

अहंकारे हता लङ्का, अतिदर्पे पतन्ति नराः॥

मदान्धः पतति सर्वत्र, धर्मेणैव सुखं भवेत्।

विनयेन सदा शान्तिः, धर्मयुक्तः सदा जयति॥

☆

ज्ञानम्

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।

तत् स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥

न बाह्येषु प्रकाशेषु न शब्देषु न तर्केषु।

शुद्धे चित्ते स्थिते शान्ते ज्ञानं स्वयमेव भाति॥

योगयुक्तो यदा नित्यं स्वात्मन्येवावतिष्ठते।

तस्मै सत्यं स्वयं भाति कदाचन नान्यत्र॥

★

जगत्-संसार।

जगत् सत्यं नित्यं च,तस्य परिवर्तनम् ईश्वराधीनम्।

संसारोऽपि दिव्यात्मकः मायाबद्धः सर्वक्षणम्॥

स्वकर्मकामनाः सर्वाः दोषिण्यः नित्यमशुद्धाः।

निष्कामकर्म योग्यं तु शुद्धतमं परं मतम्॥

जीवः कर्मार्थधर्मैश्च गृह्णात्यनेकम् ऋणं सततम्।

अन्ते तस्य परिशोधनं कर्तव्यं ज्ञात्वा कुरु कार्यम्॥

★

सनातनब्रह्मतत्त्वम्

सर्वस्य जगतः कर्ता, जीवनस्य परं पदम्।

आनन्दस्यैकनिधिः सः, ब्रह्मतत्त्वं सनातनम्॥

सर्वभूतधारकः देवः, जगत् पोषयति नित्यम्।

निःशब्दकृपायुक्तः सः, सर्वं ददाति निरन्तरम्॥

यत्र सर्वे प्रवाहाः स्युः, लयं यान्ति निरन्तरम्।

रूपातीतं परं तत्त्वं, स्वप्नतुल्यं चराचरम्॥

यः जानाति स्वहृदये तत्त्वमेतत् सनातनम्।

स एव ज्ञानवान् लोके, पूर्णत्वं लभते ध्रुवम्॥

भगवत्कथाश्रवणस्य महिमा

(तीर्थातीतं भगवत्स्मरणम्)

अहं अज्ञानी मनसि आशां बिभ्र्यामि।

अहं सर्वाणि तीर्थानि भ्रमणेन द्रक्ष्यामि।

परन्तु भगवत्कृपया श्रवणेन ज्ञातम्।

केवलं भगवत्कथाश्रवणमननचिन्तने एव,

सर्वतत्त्व-तीर्थ-पुण्यज्ञानं विद्यमानम्।

एषः भक्तेभ्यः ददाति ऊर्ध्वमार्गम्।

एषः सनातनधर्मस्य सनातनमतम्॥

★

उत्तमा योनि: तथा ज्ञानप्राप्तिः

(मुक्तछन्दः)

यः आत्मा वारं वारम् उत्तमां योनिम् आप्नोति,

सः जीवनकाले उत्तमं गुरुं प्राप्नोति।। 

सः निश्चयेन ज्ञानवान् भवति।

☆

उत्तमा योनि: तथा ज्ञानप्राप्तिः

(मुक्तछन्दः)

यः आत्मा वारं वारं उत्तमां योनिं प्राप्नोति,

सः जीवन् एव उत्तमं गुरुम् प्राप्नोति।

सः निश्चयेन ज्ञानवान् भवति।

💓

ग्रहणतत्त्वविवेचनम्

छायया छन्नः सूर्यो यथा शास्त्रे प्रकीर्तितः ।

न तत्र क्रियाविधिर्दृष्टो ग्रहणे कर्मणां क्वचित् ॥

न भगवद्गीता-शास्त्रे ग्रहणस्य विशेषो विधिरुच्यते ।

प्रकृतेर्गुणचक्रेऽयं भावो ज्ञेयः समाहितैः ॥

स्नानं जपो दानकर्म मन्त्रौच्चारादिकं तथा ।

न वेद-गीतोक्त-आज्ञास्तु स्मार्ताचारप्रवर्तिताः ॥

समत्वबुद्ध्या कर्तव्यं न भयेन कदाचन ।

प्रकृत्याः क्रियमाणोऽयं नियमो दैवसंश्रितः ॥

 सत्यधर्ममहिमा

(व्यक्तिकेन्द्रितभाव)

सत्यं वचनं, सत्यस्य पालनम्।

महान् धर्मः, महान् अर्पणम्।

सत्यपथि सत्ये स्थितिः,

स दुर्लभः, सः निर्मलः॥

सत्यधर्ममहिमा

(तत्त्वप्रधानभाव)

सत्यं वचनं, सत्यस्य पालनम्।

महान् धर्मः, महान् अर्पणम्।

सत्यपथि सत्ये स्थितिः,

तत् दुर्लभं, तत् निर्मलम्॥

💓

रोगव्याधिः सनातनधर्मः

शृणुत भक्तगणाः एतत् सनातनवचनम्।

सनातनधर्मे रोगकाले वैद्याश्रयणमेव उत्तमं स्मृतम्।

स्वयमेव श्रीरामेण लक्ष्मणस्य चिकित्सार्थं वैद्यसमाह्वानम्।

एष एव सनातनपरम्परायाः वास्तविकः सत्यनियमः॥

💓

निष्कामकर्मधर्मसुधा - विश्वाससन्तोषसंगमः

सन्तोषः परमं सुखं, असन्तोषः सदा दुःखम्।

निष्कामकर्म सुखायैव, निष्कामकर्म सर्वहिताय॥

निष्कामधर्मः सर्वश्रेष्ठः, निष्कामधर्मे न मनःकष्टम्।

निष्कामसेवा परं व्रतम्, निष्कामसेवा परं ऋतम्॥

विश्वासेन नारी सती, अविश्वासेन सती न सती।

विश्वासेन लभ्यते हरिः, अविश्वासेन भवति दुर्गति॥

मने सन्तोषं धारयेत्, निष्कामसेवा यथा सर्वहिताय।

तद्वद् एव प्रेम कर्तव्यं, ईश्वरे विश्वासः सर्वसुखाय॥

★

सनातनधर्मनीतिःसूत्रम्

(मुक्त छंद )

सन्तोषः परमं सुखं सुषुप्तिर्निद्रा परं सुखम्।

शुद्धं मितं च भोजनं नित्यं श्रेयस्करं स्मृतम्॥

अधिकं तु तृष्णां वर्धयेत् सर्वदा दुःखकष्टम्।

एतत् सनातनधर्मोपदेशं सर्वयुगेषु प्रकीर्तितम्॥

💓

स्वप्न-अनुभूति-विवेचनम्

शृणुत भक्तगणाः एतद् सनातन वचनम्।

स्वप्नः अनुभूतिश्च द्वयं अनिश्चितदर्शनम्।।

अप्रामाणिके भवति द्वयं महाविध्वंसकम्॥

प्रामाणिके भवति द्वयं परमसुखप्रदम्॥

★

यज्ञस्य धर्माधर्मविवेकः

(शुभाशुभयज्ञविचारः)

यज्ञः सत्पुरुषैः कार्यो लोककल्याणहेतवे ।

शुभार्थे क्रियमाणोऽयं धर्म इत्यभिधीयते ॥

लोभहिंसादिदोषेण यज्ञो यदि समाचर्यते ।

अधर्मरूपः स ज्ञेयः शास्त्रेषु परिगीयते ॥

💓

यज्ञाग्निप्रज्वलनम्

यज्ञेऽग्निप्रज्वलनार्थं घृतमेव प्रदीयते ।

मन्त्रपूतेन विधिना तत्कर्म समाचर्यते ॥

नात्यर्थं घृतमुत्सृजेत् नायथाक्रमतोऽचरेत् ।

शुद्धेन मनसा कर्म धर्ममार्गे प्रशस्यते ॥

💓

यज्ञयोगफलभेदः

यज्ञेन स्वर्गगुणधनवरलाभाः संपद्यन्ति स्वफलतः ।

न तु तेनैव लभ्येत् साक्षादीश्वरसन्निधिः फलतः ॥

योगाभ्यासेन दुःखनाशशान्तिचैतन्यवृद्धयः स्युः क्रमतः ।

भगवत्प्राप्तिरपि स्यात् भक्तिज्ञानसमन्वयतः ॥

💓

मोक्षतत्त्वम्।

मुक्त -छन्दः (Devanagari)

येन तत्त्वेन जीवोऽयं प्राक् सृष्टो मूलकारणात् ।

तत् तत्त्वं ज्ञात्वा निर्लेपं मनः कृत्वा समर्पयेत् ॥

अधिष्ठाते समर्पे स्यात् स सत्यः शुद्धमोक्षदः ।

अनादिबन्धनच्छेदो विमुक्तिः परमं सुखम् ॥

सर्वेषां ऋणानां  परिशोधनमप्यावश्यकम् ॥

💓

कर्तृत्वाभिमान-फलत्यागयुक्त कर्मयोगः

निःस्वार्थभावेन स्वकर्मणां पालनं हि स्वधर्मः उत्तमः।

निष्कामभावेन स्वकर्मणां पालनं हि स्वधर्मः परमः॥

कर्तृत्वाभिमान-फलत्यागेन युक्तं तत् श्रेष्ठमुत्कृष्टम्॥

एतत् सनातनधर्मस्य परमं तत्त्वं युगे युगे प्रकीर्तितम्॥

स्वमार्ग-स्वधर्मनिष्ठा

(मुक्तछन्दः)

शृणुत भक्तजनाः एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

सर्वधर्माणाम् ईश्वरः एक एव- एतत् स्मर निश्चितम्।

एतद् ज्ञात्वा-

स्वमार्गे चलतु नित्यं, न परैः विचलितो भवेत्।

स्वधर्मे स्थितचित्तः स्यात्, न कदापि च्युतो भवेत्॥

नान्येषां मार्गमाश्रित्य, स्वधर्मं न परिवर्तयेत्।

स्वकर्मसु दृढो भूत्वा, जीवनं सफलं नयेत्॥

भिन्नाः सन्ति जनाः लोके, भिन्ना मार्गाः स्वभावतः।

स्वधर्मे यः स्थितो नित्यं, स एव सफलो भवेत॥

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

सर्वधर्माणाम् ईश्वरः एक एव-एतत् स्मर निश्चितम्।

एतद् ज्ञात्वा-

स्वमार्गे चलतु नित्यं, न परैर्विचलितो भवेत।

स्वधर्मे स्थितचित्तः स्यात्, न कदापि च्युतो भवेत॥

💓

अहङ्कारक्षयः- सत्योदयः

 (विवादनिर्वृत्तिमार्गः)

अहं सदा सम्यगस्मीति वदति मम चेतनम्,

अन्ये सदा तमोलीना इति पश्यामि मानसम्।

अस्वीकारः पिधत्त्येव सत्यद्वारं ममोपरि,

अहङ्कारः दृढः पाशः बध्नाति मां निरन्तरि॥

अहङ्कारदुर्गे उन्नते तिष्ठामि गर्वभूषणः,

सर्वप्रकाशं त्यजाम्येव मूढबुद्धि–विभूषणः।

कृपा तु भिनत्ति गर्वस्य कठोरं बन्धनं ध्रुवम्,

विनयेन द्रवते चेतः शिलावत् जायते मधुरम्॥

विनम्रदृष्ट्या विश्वं पश्यामि समतां श्रयन्,

समर्पणेन हृदयं याति काञ्चनतां पुनः श्रयन्।

गच्छतु गर्वः, करुणा उदेति सर्वबन्धनी,

एकत्वे विनये सत्ये शान्तिर्जायते सनातनी॥

सर्वहृदि वसतं दिव्यं तत्त्वं प्रेम्णा वयं विद्महे,

निःस्वार्थस्नेहयोगेन एकात्मभावं च गच्छ्महे।

अहङ्कारात् परे शुद्धः आत्मा नित्यः प्रकाशते,

साधकः तत्र विलीयेत, केवलं ब्रह्म प्रकाशते॥

★

आत्मा–देहगृहविचारः

(मुक्तछन्दः)

यदा गृहमिदं जीर्णं न वासायोपपद्यते।

तदा निवासिनस्तस्मात् त्यजन्ति स्वयमेव ते॥

तथा शरीरमेतज्जीर्णं न कर्मण्युपपद्यते।

तदा देहं परित्यज्य जीवोऽन्यत्रोपपद्यते॥

यदा गृहमिदं भग्नं न पुनर्निर्मितुं क्षमम्।

तदा तद् धूलिरूपेण नश्यत्येव निरन्तरम्॥

तथा शरीरमेतद् भग्नं न पुनः स्थापयितुं क्षमम्।

स्वभावादेव विनश्यति चोपगच्छति पञ्चत्वम्॥

न शक्यं तदिदं रूपं पुनरेव उद्जीवितुम्।

न प्राणः पुनरायाति त्यक्ते देहे कथंचन॥

एष धर्मः सनातनः शास्त्रेषु परिकीर्तितः।

देहभेदेऽपि नित्यात्मा याति स्वमार्गेणैव॥

इत्यात्मदेहगृहविचारः समाप्तः॥

💓

महान्

(मुक्त छन्दः)

यः स्वयम् आत्मानं महान् मन्यते स न भवति महान्।

यं भगवान् महान् करोति स एव भवति महान्॥

भावभङ्ग्या वचनेन वेशेन कश्चित् न भवति महान्॥

उत्तमज्ञानेन च उत्तमकर्मणा एव सर्वे भवन्ति महान्॥

महान् 

(मुक्त छन्दः)

यः स्वयमात्मानं महान् मन्यते स न भवति महान्।

यं भगवान् महान् करोति स एव भवति महान्॥

भावभङ्ग्या वचनेन वेशेन कश्चित् न भवति महान्॥

उत्तमज्ञानेन च उत्तमकर्मणा एव सर्वे भवन्ति महान्॥

★

जीवस्वभावलक्षणम्

यत्र देशे गच्छति जीवः तत्र फलम् अश्नाति।

यत्र देशे वसति स जीवः तद्-देशीयः भवति॥ 

यत्र धर्मे जायते जीवः तमेव धर्मम् आचरति।

एष एव स्वभावोऽस्य जीवस्य नित्यः प्रकीर्तितः॥ 

देशधर्मानुसारं हि चित्तं तस्य प्रवर्तते।

संस्कारैः नियतः जीवः स्वभावेनैव वर्तते॥

★

स्वभावदोषविचिन्तनम्।

मनसा निश्चितं तादृशानि कर्माणि न करिष्यामि पुनः सदा।

स्वभावात् क्रियते कर्म, मम दोषोऽस्ति कुत्र सदा?

★

जीवस्वभावदोषः

(मुक्तछन्दः)

जीवः सहजं न इच्छति श्रोतुं सत्यधर्मम्।

जीवने सुखस्याशया करोति धर्मकर्मम्॥

यत्र जातो जीवोऽयं तदेव जगदिच्छति।

तत्रैव मोहान्नित्यं स्वजीवनमवस्थापयति॥

सर्वैरेव पीडितोऽस्मीति मन्यतेऽज्ञानविह्वलः।

परान् सर्वान् विरोधिनः पश्यत्यन्धोऽविवेकबलात्॥

न जानाति पूर्वकर्म स्वजीवनविनिर्मितम्।

न वेत्ति दैवनीतिं तु सर्वलोकनियामिनीम्॥

बान्धवान् स्वजनांश्चैव सर्वस्वमिति मन्यते।

मायाजालेन बद्धः सन् तत्रैव हि निमज्जति॥

विस्मृत्य दिव्यसंदेशं योजनाः कुरुतेऽनिशम्।

संसारार्थे निमग्नोऽयं न पश्यति परं पदम्॥

एष दोषो महान् जीवस्य भ्रमकारकः।

विस्मरत्यात्मनः कर्म सर्वबन्धविनाशकम्॥

★

न तुलनम् कदाचन

(मुक्तछन्दः)

न हि द्वौ जीवौ समरूपौ कदाचन,

न हि द्वे जीवने समरूपे कदाचन॥

न हि मार्गौ द्वौ समानौ कदाचन,

स्वमार्गे गच्छति जनः प्रतिदिनम्॥

भिन्नाः कथाः सुखदुःखसमन्विताः,

न कदापि ताः भवन्ति समरूपाः॥

केचित् शनैः यान्ति, केचित् च शीघ्रम्,

भिन्नजीवाः दर्शयन्ति स्ववैभवम्॥

स्वकाले प्रस्फुरति जीवः स्वरूपम्,

शान्तचित्तः स्वगीतं गायति स्वयम्॥

मा तुलय, मा विषीद कदाचन,

स्वजीवनं वहति दैवात् सुस्थितम्॥

★

तृष्णादोषः (तुलना-इच्छा-संबन्धः)

(मुक्तछन्दः)

परद्रव्ये दृष्टिपाते, जायते तृष्णा मनसि।

तुलनाया प्रवाहेण, नश्यति शान्तिः मनसि॥ 

अन्येषां वैभवं दृष्ट्वा, वर्धते कामना दृढा।

स्वसन्तोषं परित्यज्य, धावति चित्तं दृढा॥

तुलना दुःखहेतुः स्यात्, तृष्णा दुःखस्य कारणम्।

एतयोः सङ्गमेनैव, भवति क्लेशकारणम्॥

यः त्यजेत् तुलनां लोके, सन्तोषं धारयेत् हृदि।

तस्य नश्यति तृष्णैव, शान्तिः वसति हृदि॥ 

💓

जीव-स्वभावः धर्मः।

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

स्वभावदोषो जीवस्य महाऽहितकरश्च महाऽमङ्गलम्।

तस्य प्रतिकाराय जीवस्य स्वभावपरिवर्तनं प्रयोजनम्।

तस्मात् सत्सङ्गः सद्गुरुसङ्गश्च परमं प्रयोजनम्।

स्वभावपरिवर्तनं विना सर्वे कर्मधर्माः निष्फलाः।

एवं देवतासङ्गः सत्सङ्गश्च स्वभावदोषेण विफलाः।

💓

छद्म-धर्म 

धर्मं वदन्ति, कुहरन्ति हृद्ये, सन्तेषु वेषं वहन्ति सदैव।

वाचि पवित्रं, मनसि विषं तु, गूढं प्रच्छन्नं निहितं विचित्रम्॥

पापानि “ईशेच्छा” नाम्ना च, दुष्कृत्यं दिव्यं विदधन्ति ये।

प्रत्येकपापं पुरतः पश्चात्, “ईश्वरः स्वयम् आज्ञापयति” इति॥

मोहाहंकारान्धा सत्यनास्तिकाः, छायां भजन्ति प्रमाणत्यागिनः।

स्वर्गप्रभामिव तं प्रकाशं मत्वा, अन्धकार-पटलं विदुः गहनम्॥

न धर्मिणः ते, दम्भ-मोहिताः, लोभ-मदेन प्रेरिताः ये।

पुण्यं क्षीयते, गुणः विनश्यति, मृत्यु-तमोऽरोहति धीमतां हृदि॥

शृणु नियमं हे मन विलसन्, ईश्वरः सत्यसहितः सदा शुद्धः।

यत्र धर्मो भग्नः मिथ्या-राज्ये, तत्र पाप-दुःख-बंधनं चरति निःशब्दम्॥

★

धर्मदुरुपयोग-धर्मदूषणम्

(मुक्तछन्दः)

यः करोति धर्मेण व्यापारं, तस्य जीवनं केवलं असारम्।

यः करोति धर्मेण दर्पं, स तु अज्ञानी मूर्खसमः॥

यः करोति लोकदर्शनार्थं धर्मं, तस्य धर्मः व्यर्थं कर्म।

यः इच्छति धर्मं नियन्तुं, स अज्ञानी एव मूर्खसमः॥

यः वदति धर्मं केवलं वचनेन, नाचरति कर्मणा किञ्चित्।

तस्य वचनं निरर्थकं ज्ञेयं, शुष्कवृक्षफलमिव निश्चितम्॥

यः धर्मनाम्ना करोति हिंसां, स्वार्थ-सिद्ध्यर्थमेव नित्यं।

स अधर्मी धर्मवेषधारी सन् लोकान् मोहयति-एतदेव सत्यं॥

धर्मो न केवलं शास्त्रं, न च केवलं व्रतपूजनम्।

यत्र भक्तिभावः सत्याचारश्च, स एव धर्मः शाश्वतः॥

★

धर्मप्रदूषणनिवारणम्

(मिथ्यैश्वरदोषः)

(मुक्तछन्दः)

ब्रह्मणा सृष्टाः जीवाः काले काले निर्मीयन्ते अनेकाः मिथ्यैश्वराः ।

ब्रह्मणं च अंशब्रह्मणं च न जानन्ति, मुखाद् हरिम् ईश्वरं वदन्ति ॥

ब्रह्मणा सृष्टाः एते जीवाः पुनः पुनः कुर्वन्ति धर्मस्य प्रदूषणं ।

भगवान् पूर्णब्रह्म एतत् पापं यथाकालं करोति मूलच्छेदं  ॥

----------------------------------

ब्रह्मणा सृष्टाः जीवाः = ब्रह्मा द्वारा रचे गए जीव।

★

स्वयमेवेश्वरत्वभ्रमः

(मुक्तछन्दः)

ब्रह्मा रचयति विचित्रान् नरान्,

ये स्वयं वदन्ति “अहं नारायणः”।

न जानन्ति यथावत् ब्रह्मतत्त्वम्,

अज्ञानतः वदन्ति “स्वयमेव परमेश्वरः”॥

दर्शयन्ति शास्त्राणि, वदन्ति सत्यम्,

“अहमेव ईश्वरः, केवलं ममैव सत्यम्”।

वदन्ति “वयं ज्ञानी, वयं भगवान्”,

अन्ये सर्वे नश्वराः, ते अज्ञानिनः॥

💓

धर्मः-धर्माचार्यः

यत्र राज्ये धर्माचार्यो भवति नृपदासः।

तद्राज्यं तं च नृपं कालः करोति ग्रासम्॥

धर्माचार्यः स्वतन्त्रः स्यात् नृपदासो न कर्हिचित्।

अन्यथा धर्मनाशाय भवत्येव न संशयः॥

💓

ईश्वरान्वेषणात् निवृत्तिः

(हृदयस्थ ईश्वरः)

किमर्थमहम् भगवन्तं यत्रतत्रान्वेषयामि?

स एव हृदये मम विराजते महिमास्वामी॥

अन्तर्बहिश्च व्याप्नोति ज्योतिरूपो दयानिधिः

शान्तिमार्गे नयत्येव साक्षी सदा करुणानिधिः॥

मन शुद्ध करें, ईश्वर हृदय में ही मिल जाएंगे।

💖

योगसाधनायाः स्थितिः।

समाधिः योगस्य चरमा स्थितिः।

समाधिस्थे नश्यति संसारस्थितिः।

समाधेः पश्चात् भवति ऊर्ध्वगतिः।

अनन्तरं छायाशक्तिः प्रादुर्भवति।

तदनन्तरं ज्योतिशक्तिः प्रादुर्भवति।

ततः अबाधशक्तिः आगच्छति।

एषा योगसाधनायाः परमा स्थितिः॥

💗

ध्यान → समाधि → सांसारिक स्थितियों का लय

 → चेतना की ऊर्ध्वगति → छाया शक्ति → ज्योतिःशक्ति

 → अबाध शक्ति → ईश्वर के साथ मिलन और संवाद।

श्रीकृष्णध्यानतत्त्वम्

(मुक्तछन्दः)

कं ध्यायेत् स परं तत्त्वं, यतः सूर्यचन्द्रमसौ।

नास्त्यन्यत्तत्त्वमुत्तुङ्गं, स्वात्मन्येव स संस्थितः॥

नास्त्यन्यो देवो ध्येयः, नान्यत् किञ्चित् परायणम्।

सर्वकारणभूतात्मा, स्वनाम्न्येव विलीयते॥

यथा गीता शास्त्रवरे, आत्मैव सन्निहितः सदा।

तथा भागवतेऽप्युक्तं, स्वात्मन्येवावतिष्ठते॥

निर्गुणं ब्रह्म यत् प्रोक्तं, तदेव स्वप्रकाशकम्।

नान्यत्तत्त्वं न भेदोऽस्ति, स एवैकः हरिः सत्यम्॥

ये तु भिन्नं परं मन्यन्ते, मोहिता अज्ञानवृत्तयः।

न जानन्ति शास्त्रार्थं, नापि बुध्यन्ते तत्त्वसारम्॥

श्रीकल्कि अवतार स्तोत्रम्

ॐ उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।

भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं कल्किरूपं नमाम्यहम्॥

ॐ उग्रं वीरं प्रलयविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।

भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं अनन्तरूपं नमाम्यहम्॥

ॐ उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।

भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं कल्किरामं नमाम्यहम्॥

ॐ उग्रं वीरं अनन्तविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।

भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं कल्क्यनन्तं नमाम्यहम्॥

ॐ उग्रं वीरं धर्मपालं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।

भीषणं भद्रं दुष्टसंहारं भक्तवत्सलं नमाम्यहम्॥

ॐ उग्रं वीरं विश्वनाथं तेजोराशिं सनातनम्।

भीषणं भद्रं लोकनाथं सर्वरक्षकम् नमाम्यहम्॥

★

बालगोपालेन ईश्वरलाभः

(मुक्तछन्दः)

मानवो धर्मं कर्म च न जानन्नपि गृहे स्थापयति बालगोपालम्।

चिन्तयन्ति ते,बालगोपालस्य सेवया एव  प्राप्स्यन्तीति परं पदं।

धर्मं वदति वारं वारं,ईश्वरप्राप्तौ प्रथमं शुद्धं मनोऽवश्यकम्।

निष्कामं कर्म,निष्कामो धर्मो,भक्तिर्भक्तसम्मानश्च  प्रयोजनम्॥

★

बालगोपालेन ईश्वरलाभः

(मुक्तछन्दः)

मानवोऽजानन् धर्मं कर्म च गृहे स्थापयति बालगोपालम्।

चिन्तयन्ति ते, बालगोपालस्य सेवया एव प्राप्स्यन्ति परं पदम्।

धर्मं वदति वारं वारम्, ईश्वरप्राप्तौ शुद्धं मनः प्रथमम् आवश्यकम्।

निष्कामं कर्म, निष्कामो धर्मः,भक्तिः भक्तसम्मानश्च परमं साधनम्॥

💖

अति सर्वत्र वर्जयेत्।

(अति-संयमः )

अतिधनं हि चित्तं मदेन नुदति, सत्यपन्थानं न पश्यति ध्रुवम्।

अतिसौन्दर्यमपि स्वयम् अहङ्कारदीपं प्रज्वालयत्यवश्यम्॥

अतिभोजनं देहे भारं विधाय विवेकं मन्दं करोति सततम्।

अतिसुखं प्रमादं प्रसूय धीधैर्यं क्षीणं करोति निरन्तरम्॥

अतिगर्वो हि जीवस्य दृष्टिं सत्यात् पराङ्मुखीं करोति निश्चितम्।

सर्वं स्खलति तदा यदा हृदि राजते दुर्निवारितोऽहङ्कारदर्पम्॥

अतिविद्या–अल्पविद्याभ्यां हृदि जायतेऽहंममतिदर्पः।

सर्वं स्खलति तस्यैव यदा वसति दुर्निवार्योऽहङ्कारदर्पः॥

इति नीतिः सनातनी - हितं सत्‌पथं पन्थानमाचरेत्।

यतो धर्मस्य मूलं हि सदाचारं - अति सर्वत्र वर्जयेत्॥

★

भिक्षायाचनं

भिक्षायाचनं दानं न हि गृह्णीयात् कदाचन।

ऋणी हि भवति संसारे मानवः दानग्रहणेन॥

अन्त्य एव विकल्पोऽयं, न धर्म्यः स कदाचन।

स्वकर्मणा वर्तेतैव न याचनवृत्तया कदाचन॥

धनार्जन–दानग्रहण–नीतिवचनम्

शृणुत भक्तजनाः एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

अकारणम् अप्रयोजने परधनग्रहणं न विधेयम्।

बुद्धि–विद्या–श्रमैरेव धनोपार्जनं कर्तव्यम्।

एष एव सनातनधर्मस्य सत्यः सनातननियमः।

अकारणम् अप्रयोजने दानग्रहणं न विधेयम्।

असमर्थतायां, धर्मसङ्कटे एव, दानग्रहणं समीचीनम्।

एष एव सनातनपरम्परायाः वास्तविकः सत्यनियमः॥

अथ दानग्रहणयोग्यता-विवेचनम्।  

सद्गुणैः शीलसम्पन्नो दरिद्रो दम्भवर्जितः।  

सत्चरित्रो अल्पेन सन्तुष्टः स एव ईश्वरभक्तः॥

एवं गुणसमायुक्तो सज्जनो नित्यं प्रशस्यते।

स दानग्रहणयोग्यः धर्मविद्भिः प्रकीर्त्यते॥

दुष्टाचारोऽलसो मूढो दम्भयुक्तोऽधमः स्मृतः।

अविद्वान् धर्मविमुखश्च सततं पापकर्मरतः॥

एवं गुणविहीनो यः स दानप्रतिग्रहेऽयोग्यः।

तस्मै दत्तं वृथा ज्ञेयं धर्मविद्भिः प्रकीर्तितम्॥

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

अकारणम् अप्रयोजने परधनग्रहणं न विधेयम्।

सनातनधर्मे गृहप्रवेश-देवप्रतिष्ठाविधिः

सम्पूर्णे गृहे विधिना गृहप्रवेशः शुभप्रदः ।

असम्पूर्णे गृहे न कर्तव्यः कर्मारम्भः कदाचन॥

वास्तुशास्त्रोक्तमुहूर्तं लोकाचारैश्च सम्मतम् ।

एषः सनातनो धर्मो लोकाचारैः समन्वितः॥ 

सम्पूर्णे देवमन्दिरे देवप्रतिष्ठा विधीयते ।

नासम्पूर्णे देवमन्दिरे कार्या प्राणप्रतिष्ठा सिद्धमते॥ 

देवस्थानस्य सिद्धौ तु सर्वकर्माणि समाचरेत्। 

एषः नित्यः सनातनधर्मो हृदि संस्थितो भवेत् ॥  

ब्रह्मज्ञानं सुशास्त्रं सदाचार आत्मनः प्रियम् ।

एतत् चतुर्विधं प्राहुः साक्षाद् धर्मस्य लक्षणम् ॥

💓

पीठनिर्माणसिद्धिः

(पीठनिर्माणविधिः)

शास्त्राधारे पवित्रे भूमौ विधिपूर्वं प्रतिष्ठितम् ।

अधिकारिगुरुणा सार्धं परम्परया सुपोषितम् ॥ 

नित्यआराधनसंयुक्तं सदाचारसमन्वितम् ।

लोकसंग्रहकार्येण शिष्यपरम्परान्वितम् ॥ 

न केवलं क्रियामात्रात् पीठं सिद्धिमवाप्नुयात् ।

तपोधर्मसमायुक्तं सत्येनैव विराजयेत् ॥

💓

देवालयध्वजारोहणनियमः

(देवालयध्वजारोहणविधिः)

ध्वजारोहणकर्मैतत् सनातनधर्मसंमतम् ।

देवालयस्य शोभार्थं विजयस्य च सूचकम् ॥ 

संस्थापिते च देवेशे नारोहेद् देवमन्दिरम् ।

न सञ्चरेत्ततो भक्तः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ॥

कर्मार्थे यदि गन्तव्यं बहिर्नीत्वा विग्रहम् ।

शुद्धिं कृत्वा विधानेन पुनः स्थापयेत् विग्रहम् ॥

एष धर्मः परो ज्ञेयः शास्त्रसम्मतसंस्थितः ।

मर्यादारक्षणार्थाय सर्वलोकहितस्थितः ॥ 

★

कलितत्त्ववर्णनम्

(मुक्तछन्दः)

न कलिः राक्षसो नापि नासुरः सत्ये कथ्यते।

यदा धर्मरक्षकः भगवान् तिरोभवति, न भयं विद्यते॥

तदा ब्रह्मासृष्टेषु भूतेषु स्वेच्छाचारो दुराचारः प्रवर्तन्ते।

भ्रष्टाचार-दुराचार-धर्मग्लानिः सा कलिः कथ्यते॥

★

कलि नाश तत्त्व

सात्त्विकं अन्नं गृहाण, सत्यं धारय, सत्त्वं धारय।

निष्कामं कर्म नित्यं आचर, सर्वं कर्म हरये अर्पय।

भ्रष्टाचारं स्वेच्छाचारं दुराचारं धर्मग्लानिं न धारय।

सदाचारं संयमाचारं सुचरितं धर्मपालनं संवर्धय।

धर्मं सर्वदा मनसि धारय, हरिं सर्वदा सञ्चिन्तय।

स्वं परिवारं प्रेम्णा पालय, तस्मिन् प्रेम्णि विस्तारय।

एतस्मिन् प्रेम्णि कलिः नश्यति, सत्यधर्मः प्रकाशते।

सदैव धर्मप्रेमस्नेहयुक्तं चित्तं धर्मपथे प्रवर्तते॥

अनन्तो हरिः, अनन्ता हरिकथा,

अनन्तानि शास्त्राणि॥

(मुक्त छंद )

अनन्तो हरिरव्यक्तो लीलाश्चास्यानन्ताः।

शास्त्राण्यप्यनन्तानि कथाश्चास्यानन्ताः॥ 

अनन्तोऽस्य गुणो दिव्यो नास्ति तस्य परिसीमना।

न कश्चिज्जानाति पूर्णं तस्य दिव्यं चरितं नरजनाः॥

नादिर्न चान्तो यस्य प्रभोर्नित्यविभूतिषु।

अनन्तेऽस्मिन् हरेः कीर्तिः प्रवहत्येव चेतसि॥ 

निष्कामकर्मणा नित्यं निष्कामधर्मपालनात्।

लभ्यते स हरिः साक्षान्निष्कामभावनात्॥

☆

अनन्त-हरि-लीला-शास्त्रम्

अनन्तो हरिरव्यक्तो, लीलाश्चास्यानन्ताः।

शास्त्राण्यप्यनन्तानि, कथाश्चास्यानन्ताः॥

अनन्तोऽस्य गुणो दिव्यो, नास्ति तस्य परिसीमा।

न कश्चिज्जीवो वेत्ति पूर्णां तस्य महिमाम्॥

नादिर्न चान्तो यस्य, नास्ति तस्य परिमितता।

अनन्तेऽस्मिन् हरेः कीर्तिः प्रवहति मम चेतसा॥

निष्कामकर्मणा नित्यं, निष्कामधर्मपालनात्।

लभ्यते स हरिः साक्षान्निष्कामभावनया॥

★

शास्त्रलोकाचारः

(मुक्त छंद )

यस्य वस्तुनः शास्त्रे नास्ति विवरणम्।

सदाचारेण भवति तत् स्थानपूरणम्।

★

शास्त्रलोकाचारः

यस्य वस्तुनः शास्त्रे विवरणं नास्ति,

तस्य स्थानपूरणं सदाचारेण भवति।

★

शास्त्रेषु पूर्णसत्यस्वरूपम्

[पूर्णसत्यस्य अन्वेषणम्]

(मुक्तछन्दः)

श्रीरामायणे न दृश्यते संपूर्णं सत्यं।

पुराणेष्वपि न विद्यते पूर्णं ज्ञानम्।

विविधकारणैः तानि सर्वाणि आच्छादयन्ति पूर्णसत्यम्॥

★

शास्त्रेषु पूर्णसत्यस्वरूपम्

[शास्त्रातीतं सत्यम्]

 (मुक्तछन्दः)

श्रीरामायणे न दृश्यते संपूर्णं सत्यं।

पुराणेष्वपि न विद्यते पूर्णं ज्ञानम्।

विविधकारणैः तानि सर्वाणि आच्छादयन्ति पूर्णसत्यस्वरूपम्॥

★

धर्मपालनम्

सर्वे पृच्छन्ति मां धर्मं - "कुतः शिक्षितो भवान्?"

अहमुक्तवान् - यत्र यत्र दृष्टवानस्मि, तत्र तत्र शिक्षितोऽहम् ॥

रामोऽप्यागत्य कृतवान् कर्म, कृष्णोऽपि तदनु कृतवान् कर्म।

कर्तव्यकर्मविहीनस्य कथं स्यात् मम धर्मसाधनम्?

अथ धर्मपालनस्य अवहेलनम्

वृद्धावस्थायां भक्तिं करिष्यामीति चिन्तनम् अनुचितम्,

यस्मात् कश्चिन्न जानाति न भविष्यत्कालं न च मरणकालम् ॥

यः धर्मपालने ब्रह्मणि प्रकृतौ च करोत्यवहेलनाम्,

तस्य सर्वं क्रियाकर्म यागयज्ञश्च भवति  निष्फलम्।

यः धर्मपालने ब्राह्मणान् भक्तवृन्दं च करोत्यसम्मानम्,

जगन्नाथजनार्दनस्तस्य कदापि न भवति प्रसन्नः ॥

 ★

अध्ययन-प्रचार-अध्यापन

अधिकारनीतिः

(मुक्तछन्दः)

सर्वेऽपि शास्त्रं पठितुं समर्हाः,

न जातिभेदो न च लिङ्गवर्जाः।

न जन्मना कश्चन वर्जनीयः,

सत्यस्य मार्गेऽधिकारयोग्यः॥

यो बोधयेद् अन्यजनं हि सम्यक्,

तस्यास्ति ज्ञानं यदि सुसम्यक्।

अज्ञानयुक्ता कथिता हि वाचः,

नयन्ति लोकान् विपथं भ्रंशम्॥

तस्मात् सनातनधर्मोऽयं ब्रूते,

न सर्व एवोपदिशन्ति शास्त्रे।

येषां तु ज्ञानं विशदं विमुक्तं,

ते एव लोकाय प्रदिशन्ति मार्गम्॥

★

शास्त्रार्थबोधयोग्यता

शास्त्रार्थबोधाय विवेकयुक्ता

सूक्ष्मा बुद्धिर्विज्ञानयुक्ता ।

युक्तिप्रधाना प्रबुद्धा बुद्धिः

तद्विना न सिद्ध्येत् गूढार्थगतिः॥

★

शास्त्राध्ययननीति।

गुरुपादाम्बुजयोगेन शास्त्रमध्येत न संशयः।

यथा प्रदीप्तदीपः तमो नाशयति तत्त्वतः॥

निहत्य मोहजालं गुरुः सत्यं तत्र न संशयः।

शास्त्रार्थसमीक्षया तेन मोक्षमार्गः प्रसस्तय॥

★

शान्तिनिलयः

वर्षान् वर्षान् शान्तिमन्वेषमाणः,

देवे विप्रेऽन्तर्जले च भ्रमानः।

मन्दिरेषु जनसङ्गे च धावन्,

क्षिप्ररात्रौ च चञ्चलत्वं लभमानः॥

सुखे दुःखे परिवर्तनप्रवाहे,

तारावद् दूरा समीपेऽपि राहे।

यदा तु मेऽन्वेषणं सर्वमस्तम्,

तदा शान्तिः स्तिमिता मे समस्ता॥

सा प्रोवाच—“न यत्र हृद् व्याकुलाय,

न यत्र मृत्योर्भयं बद्धनाय।

मोक्षे यत्र पुनर्जन्मनाशः,

तत्रैव शान्तेर्महाभासावासः॥

द्रष्टा-दर्शन-दृश्ये विलीनम्,

यदस्ति तत्त्वं सनातन-प्रवीनम्।

तत्रैव मोक्षे विमुक्ते निराशे,

पूर्णा परा शान्तिरास्ते प्रकाशे॥

वर्षान् वर्षान् शान्तिमन्वेषमाणः,

देवे विप्रेऽन्तर्जले च भ्रमानः।

मन्दिरेषु जनसङ्गे च धावन्,

क्षिप्ररात्रौ च चञ्चलत्वं लभमानः॥

सुखे दुःखे परिवर्तनप्रवाहे,

तारावद् दूरा समीपेऽपि राहे।

यदा तु मेऽन्वेषणं सर्वमस्तम्,

तदा शान्तिः स्तिमिता मे समस्ता॥

चतुर्योगफलम्-ब्रह्मनिर्वाणम्

प्रथमं च बालयोगः, द्वितीयं च कर्मयोगः।

तृतीयं च ज्ञानयोगः, चतुर्थं च भक्तियोगः॥

बालयोगः शुद्धेर्मूलं, कर्मयोगः साधनं।

ज्ञानयोगः प्रकाशः, भक्तियोगः परं फलम्॥

अथ ब्रह्मनिर्वाणम्

प्रथमं च शरीरशुद्धिः, द्वितीयं च मनःशुद्धिः।

तृतीयं च बुद्धिशुद्धिः, चतुर्थं च आत्मशुद्धिः॥

आत्मशुद्ध्या लभ्यते हि, ईश्वरस्य साक्षात्कृतिः॥

पञ्चमं भक्तियुक्तत्वं, षष्ठं ज्ञानविवर्धनम्।

सप्तमं तत्त्वबोधश्च, अष्टमं समाधिस्थितिः॥

नवमं निर्विकल्पत्वं, दशमं मोक्षसाधनम्।

एवं दशक्रमैः साध्यं, परमं ब्रह्मनिर्वाणम्॥

ईश्वर समीपस्थमहात्म्यविस्मरणम्।

(मुक्तछन्दः)

गङ्गातटे वसन्त्येते गङ्गां नावगच्छन्ति।

दूरदेशं समाश्रित्य पुण्यस्नानं तत्रैव कुर्वन्ति ॥

समीपस्थं महत् पुण्यं न दृश्यं भवति।

अभ्यासवशतो लोके गौरवं ह्रस्यति ॥

अवतारे स्वयं देवो यत्र लोके व्यवस्थितः।

तत्रापि मानवाः मोहात् तं न जानन्ति तत्त्वतः ॥

दूरस्थं यत् महत् मन्यन्ते आसन्नं तु तिरस्कृतम्।

एष धर्मः युगे युगे सत्यम् एव प्रतिष्ठितम् ॥

इति ईश्वरसमीपस्थमहात्म्यविस्मरणस्य तत्त्ववर्णनं सम्पूर्णम्।

★

ज्ञानदाननीतिः - नियमः

(मुक्तछन्दः)

यो यावद् ज्ञानधारणसमर्थः स्यात्,

तस्य तावत् ज्ञानं स्वाभाविकं भवेत्।

यो यदा यावत् ज्ञानलाभयोगः स्यात्,

तस्मै तु ज्ञानदानमेव कर्तव्यम् सदैव॥

भिन्नोऽयं व्यवहारः सदाऽपि परिहर्तव्यः,

अनिष्टफलत्वात् स परिगृहीतः परिहर्तव्यः।

यः सदा ज्ञानकामः प्रणतः समर्थः प्रयत्नवान्,

तस्मैव ज्ञानं देयं नान्यस्मै कदाचन॥

एष नूनं संसारस्य नित्यो नियमः।

★

विवाहनीतिः

(मुक्त छंद)

एकविवाहः श्रेष्ठः स्यात् लोके धर्मपरायणः।

सुखदः शान्तिदः नित्यं जीवनस्य हितावहः॥ 

धर्मरक्षार्थमेवात्र बहुविवाहः कदाचन।

अन्यथा स दुःखदः स्यात् सदा क्लेशवृद्धिकरः॥

एकविवाहे सन्तोषः भार्यापत्यसमन्वितः।

शान्तिः प्रेम च नित्यं स्यात् हृदये सुखवर्धितः॥ 

बहूनामेकगृहस्थे विवादः स्यादनिवारितः।

कलहः क्लेशदः नित्यं जीवनं दुःखवर्धितम्॥ 

तस्मादेकविवाहोऽयं श्रेयस्करः बुधैः स्मृतः।

बहुविवाहो लोकेऽस्मिन् दुःखहेतुः प्रकीर्तितः॥

★

नारीगुण गौरवस्तोत्रम्

स्त्रीणां वर्णनमिदं - सौन्दर्यं गुणसंग्रहम्।

सदा सत्त्वं शुद्धभावं, सुन्दरं वस्त्रधारणम्॥

सुमधुरा वाणी तासां, सेवा दया समन्विता।

सर्वहृदयसमर्पेण सतत् धर्ममार्गे प्रतिष्ठिताः॥

सात्त्विकाहारसेविन्यः शान्तभावपरायणाः।

हरिकथाश्रवणरताः सत्यदयासमन्विताः॥

नार्यः सर्वाः दयामूर्तयः, मायाया जननीरूपाः।

याः स्वर्गात् अपि शोभन्ते, रूपगुणसमन्विताः॥

रूपे गुणे च संपन्नाः, सत्त्वशालिन्य एव ताः।

सुवर्णलक्षणा नार्यः पूज्या  सर्वैः सदा ॥

भगवान् उवाच-

प्रकृतिः पुरुषश्च परब्रह्मस्वरूपिणौ।

तर्हि कथं भवति भेदभावः स्त्री-पुरुषयोः॥

★

परस्त्री-कन्यालङ्घनदोषः

परस्त्रीगर्भधारणं महापापप्रदायकम्।

नियोगसंयोगप्रथा भ्रष्टाचारस्य कारणम्॥

कुमार्या सह सङ्गं तत् पापहेतुप्रदायकम्।

सृष्टेः संसारहेतूनां महाअहितकरं ध्रुवम्॥

💓

धर्मपूर्वकं प्रजननम्।

(मुक्तछन्दः)

प्रजननं सर्वभूतानां धर्मः शास्त्रोक्तम् अनुशासनम्।

पोषणसामर्थ्यं मनसि कृत्वा ततः कुर्यात् प्रजननम्॥

चतुर्व्यूह स्तुति॥

शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशम्।

विश्वाधारं परं देवं सर्वदुःखप्रणाशनम्॥

सर्वलोकनाथं देवं दयानिधिं नमाम्यहम्।

वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम्॥

शान्ताकारं जगन्नाथं बलभद्रं सहानुगम्।

प्रद्युम्नानिरुद्धयुक्तं नारायणमनामयम्॥

चतुर्व्यूहरूपिणं देवं नमामि परब्रह्म परम्।

नमामि तव पादपङ्कजम् शरण्यं भक्तवत्सलम्॥

शेषाङ्गशायिनं देवं महालक्ष्मीसमन्वितम्।

परमात्मानमीशानं प्रकृत्याः पतिमव्ययम्॥

सर्वभूतहितं शान्तं नित्यं सच्चिदानन्दरूपिणम्।

ध्यानमूलं जगद्गुरुं वन्दे देवम् सनातनम्॥

चतुर्व्यूहरूपिणं देवं नमामि परब्रह्म परम्।

नमामि तव पादपङ्कजं शरण्यं भक्तवत्सलम्॥

भवबन्धविनाशाय भक्तानां परमं सुखम्।

नामस्मरणमात्रेण फलं प्रदातुं जनार्दनः॥

निर्मलसङ्काशं तेजस्विनम् लोकातीतं निरञ्जनम्।

योगिध्येयं अनावृतं स्वयंप्रभं सनातनम्॥

न मेऽस्ति शरणं नाथ त्वत्तोऽन्यः परमेश्वरः।

त्वत्पादाम्बुजमाश्रित्य मोक्षमाप्नोति मानवः॥

💓

योनिस्वयंवरनियमः

(प्रकृतिस्वयंवरसत्यं)

(मुक्तछन्दः)

प्रत्येकस्यां योनौ विद्यते स्वयमेव स्वयंवरसभा।

तत्र स्वयं प्रकाशते, ईश्वरदत्ता योनिप्रभा॥

एष प्रकृतेर्मूलं सत्यं परमः नियमः।

सर्वयुगेषु सर्वकाले सत्यरूपेण विद्यमानः॥

एष धर्मः प्रकृतेर्नित्यः स्वयंसिद्धः सनातनः।

सर्वकालेषु सत्योऽयं, न कदाचिद् विपर्ययः॥

★

जीवयात्रायाः जीवसम्बन्धानां च रहस्यवर्णनम्।

कोकिलाया अण्डं न्यस्तं काकनीडे रहोगतम्।

काकोऽपि स्नेहतो पालयत्येनमात्मवत्  नित्यं  ॥

न जानाति परं तत्त्वं स्वकीयोऽयमिति ध्रुवम् ।

मायायाः क्रीडया लोके  तिष्ठति सर्वदा गुह्यं ॥

एवं सृष्टेर्विचित्रेऽस्मिन् सम्बन्धा जायन्ते ध्रुवम् ।

नामरूपवशाद् जन्तुः  इति ब्रुवन् स्वजनोऽयं ॥

कः पश्येत् जीवयात्रायाः पूर्ववृत्तं रहोगतम् ।

पूर्वजन्मकथां तस्य गमनागमनक्रमम् ॥

स्नेहबन्धैर्बद्धचित्तो मोहजाले पतत्ययम् ।

देहमेवाभिमन्यते न जानाति  आत्मतत्त्वं॥

एको ईश्वरो महाज्ञानी जीवसूत्रस्य वेदकः ।

भूतं भविष्यच्च वर्तमानं सर्वं जानाति केवलः ॥

नामरूपमये लोके जनो मोहं प्रपद्यते ।

जीवसूत्रस्य रहस्यं भगवानेव वेदते ॥

इति जीवयात्रायाः च जीवसम्बन्धानां रहस्यं सम्पूर्णम्।

धर्मदूषणम्–धर्मदूषणनिवारणम्

यः करोति धर्मेण व्यापारं, तस्य जीवनं केवलं असारम्।

यः करोति धर्मेण दर्पं, स तु अज्ञानी मूर्खसमः॥

यः करोति लोकदर्शनार्थं धर्मं, तस्य धर्मः व्यर्थं कर्म।

यः इच्छति धर्मं नियन्तुं, स अज्ञानी एव मूर्खसमः॥

यः वदति धर्मं केवलं वचनेन, नाचरति कर्मणा किञ्चित्।

तस्य वचनं निरर्थकं ज्ञेयं, शुष्कवृक्षफलमिव निश्चितम्॥

यः धर्मनाम्ना करोति हिंसां, स्वार्थ-सिद्ध्यर्थमेव नित्यं।

स अधर्मी धर्मवेषधारी सन् लोकान् मोहयति-एतदेव सत्यं॥

धर्मो न केवलं शास्त्रं, न च केवलं व्रतपूजनम्।

यत्र भक्तिभावः सत्याचारश्च, स एव हि शाश्वतो धर्मः॥

अथ धर्मदूषणनिवारणम्

ब्रह्मणा सृष्टाः जीवाः काले काले निर्मीयन्ते अनेके मिथ्येश्वराः।

ब्रह्मणं च अंशब्रह्मणं च न जानन्ति, हरिमीश्वरमित्याहुरज्ञानान्धकाराः॥

ब्रह्मणा सृष्टा एते जीवाः पुनः पुनः कुर्वन्ति धर्मस्य प्रदूषणम्।

भगवान् पूर्णब्रह्मैतत्पापं यथाकालं करोति मूलच्छेदम्॥

एकोऽद्वितीयः परमेश्वरः।

नानानाम्ना स एकः, नानामार्गैः स एव हि।

सर्वेषां पथिकानां वै, लक्ष्यैकं स एव हि॥

कृष्णवेणु-निनादेन विश्वगीतं प्रवर्तते॥

अल्लाहस्येच्छया सर्वं सृष्टिचक्रं प्रवर्तते॥

कृष्णे प्रेम च लीला च, दिव्यभावः प्रकाशते।

ईश्वरे सत्यकृपा च, हृदि नित्यं विराजते॥

नानाभाषासु भेदोऽस्ति, तत्त्वं तु न भिद्यते।

एकं नित्यं सनातनं, नानानाम्ना प्रकीर्त्यते॥

बलभद्रः बलज्ञानैः, मार्गदर्शी सदा स्थितः।

अज्ञानसागरात् लोकान् तारयन् सन्मार्गे स्थितः॥

ईशु-पुत्रे त्यागदृष्ट्या प्रेमकारुण्य-दर्शनम्।

दर्शयति सदा लोके विनयस्य महात्म्यम्॥ 

नानामार्गाः समायान्ति, लक्ष्यं तु एकमेव हि।

यथा सूर्यकिरणाः सर्वे, एकस्मात् उद्भवन्ति हि॥

मा कुरुत भेददृष्टिं, मा कुरुत द्वेषवृत्तिम्।

सर्वे यान्ति परं ज्योतिः, त्यक्त्वा सर्वविकल्पितिम्॥

स एको ब्रह्म जगन्नाथो नामभेदैः प्रकीर्तितः ।

स स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्वातन्त्र्येण स्थितः ॥

💓

गङ्गा-स्तवः

देवि भगवति नारायणि गङ्गे,

त्रिभुवन-तारिणि तरल-तरङ्गे।

जगद्वन्दितं तव दिव्यरूपं,

नमामि गङ्गे तव पादपङ्कजम्॥

देवि कुसुमैक सुमन शोभिता,

शान्ति दायिनी जगतां वन्दिता।

मुक्ति दायिनी तव अमृत स्रोत,

नमामि गङ्गे तव पावन जोत।

भक्तलक्षणवर्णन

सदा सर्वत्र ईश्वरस्य दर्शनं, भक्तेः परं लक्षणम्।

परदुःखे दुःखितो भक्तः, परसुखे च सुखान्वितः॥

शुद्धाचारा दयापूर्णः, मितभाषी जितेन्द्रियः।

निन्दां न कुरुते कस्यचित्, सर्वेषां सत्यप्रियः ॥

सत्यप्रियः क्षमाशीलः, समदृष्टिः सुखदुःखयोः।

लोभमोहविनिर्मुक्तः, स भक्तः परमः स्मृतः॥

ईश्वरार्पितसर्वकर्मा, फलसङ्गविवर्जितः।

फलत्यागसमायुक्तः, सन्तुष्टः सततं स्थितः॥

नाहंकारं न मदं धत्ते, स्नेहं सर्वेषु विन्दति।

सर्वासक्तिविनिर्मुक्तः, विष्णुभक्तः विराजति॥

श्रवणं कीर्तनं विष्णोः, स्मरणं च पदाम्बुजम्।

सेवनं पूजनं दास्यं, सख्यमात्मनिवेदनम्॥

एवं लक्षणसंपन्नः, स भक्तो मुक्तिभाजनः।

न भयं तस्य संसारात्, स एव मे प्रियजनः॥

★

शिक्षाष्टकम् 

अथ शिक्षाष्टकम् प्रारभ्यते।

अथ प्रथमं भगवत्सम्माननीतिशिक्षा।

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

भगवते च भक्तेभ्यश्च कदापि न कुर्यात् अनादरवचनम्।

एतत् न कदाचित् उचितम्, न ग्राह्यम्, न श्रवणीयम्।

भगवतः प्रति अनादरवचनं सदा वर्जनीयम्॥

अथ द्वितीयं विनयशिक्षा।

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं वचनम्।

न कदापि स्वात्मानं मन्येत महाजनम्।

विनम्रता मौनता च मानवस्य महागुणौ।

एतत् वचनं स्मरणीयम्— मा विस्मर कदाचन॥

अथ तृतीयं प्रामाणिकसत्यग्रन्थपाठशिक्षा।

शृणुत भक्तगणाः एतत् सनातनं वचनम्।

अप्रमाणिकग्रन्थान् मा पठत कदाचन।

एतेषु सर्वेषु ग्रन्थेषु विद्यते अज्ञानता, 

तस्य प्रसारे नश्यति धर्मस्य शुद्धता।

अथ चतुर्थं धनार्जनदानग्रहणनीतिशिक्षा।

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

अकारणम् अप्रयोजने परधनग्रहणं न विधेयम्।

बुद्धिविद्याश्रमैरेव धनोपार्जनं कर्तव्यम्।

अकारणम् अप्रयोजने दानग्रहणं न विधेयम्।

असमर्थतायां धर्मसङ्कटे एव दानग्रहणं समीचीनम्॥

अथ पञ्चमं रोगव्याधिनिवारणशिक्षा।

शृणुत भक्तगणाः एतत् सनातनं वचनम्।

सनातनधर्मे रोगकाले वैद्याश्रयणमेव उत्तमं स्मृतम्।

स्वयमेव श्रीरामेण लक्ष्मणस्य चिकित्सार्थं वैद्यसमाह्वानम्।

एष एव सनातनपरम्परायाः वास्तविकः सत्यनियमः॥

अथ षष्ठं मृत्युःशोकविषादनिवारणशिक्षा।

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

स्वजनस्य परस्य वा मृत्यौ कदाचित् न भवेत् विषण्णः।

जागतिकनियमानुसारं यस्य मृत्युर्भवति, तस्य जन्म स्यात् पुनः।

एतत् स्मृत्वा, अविद्यया मोहितः सन् कदाचित् न भवेत् विषण्णः।

मनसि धारयत: यस्मै त्वं विषण्णः, सः परजन्मनि स्वकर्मसु मग्नः।

एतद् ज्ञात्वा, 

आत्मानं मन्यते अकिञ्चनं,नित्यं कुरु श्रीहरेः चरणस्मरणम्।

यः करिष्यति दुःखहरणं,सर्वपापतापभयशोकनिवारणम्।

अथ सप्तमं भक्तरक्षणधर्मोपदेशशिक्षा।

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सनातनं वचनम्।

भक्तात्मनः विपदि तस्य सह कुरु अवस्थानम्।

सान्त्वनां प्रदेहि सदा, न त्यज एनं एकाकिनम्।

निन्दकदुष्टानां कुरु उचितं प्रत्युत्तरम्।

भक्तात्मनः विपदि तं मा त्यज कदाचन।

ब्रह्मादेशं मन्यस्व, तस्य सदा कुरु पालनम्॥

अथ अष्टमं स्वभावपरिवर्तनशिक्षा।

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

स्वभावदोषो जीवस्य महाऽहितकरश्च महाऽमङ्गलम्।

तस्य प्रतिकाराय जीवस्य स्वभावपरिवर्तनं प्रयोजनम्।

तस्मात् सत्सङ्गः सद्गुरुसङ्गश्च परमं प्रयोजनम्।

स्वभावपरिवर्तनं विना सर्वे कर्मधर्माः निष्फलाः।

एवं देवतासङ्गः सत्सङ्गश्च स्वभावदोषेण विफलाः।

इति शिक्षाष्टकं सम्पूर्णम्।